O'zbekiston mikroqarz bozori atigi bir yil ichida o'z aktivlarini ikki barobarga oshirib, 18,91 trillion so'mlik ulkan moliyaviy imperiyaga aylandi. Ammo bu tajovuzkor o'sish ortida mudhish statistika yashiringan: ayrim kredit tashkilotlarining portfelida muammoli qarzlar ulushi 72 foizdan oshib ketdi.
Markaziy bankning 2026 yil 1 avgust holatiga ko'ra taqdim etgan yopiq statistikasi moliya bozoridagi haqiqiy anomaliyani ochib berdi. 138 ta mikromoliya tashkiloti qatnashayotgan ushbu bozorda jami aktivlar 9,47 trillion so'mdan 18,91 trillion so'mga sakragan. Toza kredit portfeli esa 95 foizlik o'sish bilan 16,86 trillion so'mni tashkil etmoqda. Umumiy bozordagi muammoli qarzlar ko'rsatkichi 2,6 foiz, ya'ni 459,9 milliard so'm darajasida barqaror saqlanib turgan bo'lsa-da, kompaniyalar kesimidagi farqlar dahshatli manzarani hosil qiladi.
Bozorda yangi yirik o'yinchilarning portlashi kuzatilmoqda. Danvik Fanding tashkiloti bir yil ichida o'z aktivlarini 5,5 milliard so'mdan 363,6 milliard so'mga ko'tarib, 65 barobarlik anomal o'sishni qayd etdi. TBS Kredit biznes modelidagi tajovuzkor kengayish uning aktivlarini 1,9 milliard so'mdan naqd 1,19 trillion so'mga olib chiqdi va u trillionlik gigantlar klubiga kirdi. Ushbu tashkilotning toza kreditlari 1,01 trillion so'mni tashkil etgani holda, muammoli qarzlar ulushi atigi 0,4 foiz darajasida ushlab turilibdi. Kesh Point, Aloqa Finans Development va Kommunity Mikrofinans kabi tashkilotlar ham o'z aktivlarini o'nlab barobarga oshirib, bozorning katta qismini agressiv ravishda yutib yubormoqda.
Eski monopolistlar ham pozitsiyalarini boy berayotgani yo'q. Tezkoyn bozorning mutlaq yetakchisi bo'lib qolmoqda. Uning aktivlari 2,23 trillion so'mdan 6,8 trillion so'mga yetgan. Kompaniya 6,37 trillion so'mlik ulkan kredit portfelini boshqarmoqda va muammoli qarzlar darajasini 1,9 foizlik xavfsiz chiziqda ushlab turibdi. Shaffof-Moliya va Fortuna Biznes kabi trillionlik korporatsiyalar ham mos ravishda 1,78 trillion va 1,17 trillion so'mlik aktivlar bilan bozordagi o'z ulushini himoya qilmoqda.
Biroq, bu yaltiroq raqamlar ortida qator tashkilotlarning toksik aktivlar botqog'iga botayotgani yashiringan. Kreditomat Tashkent tashkilotining muammoli qarzlar ulushi 72,9 foizga yetgan. Bu shuni anglatadiki, tarqatilgan har o'n so'mning yetti so'mi qaytmaydigan zaharli aktivga aylangan. Silver Finans kompaniyasida bu ko'rsatkich 65,2 foizni, Sirius Kreditda 56,3 foizni tashkil qilmoqda. Nayuta, Chust RIR va Sarmishsoy Plyus Invest kabi o'yinchilarning portfelida ham muammoli qarzlar 40 foizdan yuqori.
Bozordagi raqobat va qattiq monetar siyosat ba'zi o'yinchilarni butunlay siqib chiqarmoqda. Yangi Finans aktivlari 149,2 milliard so'mdan 73,5 milliard so'mga quladi. Silver Finans, Pulman, Tashdi va Faravon Hayot kabi kompaniyalarning kredit portfellari ham keskin qisqarib, ularning bozordagi ulushi deyarli yo'q bo'lib ketish arafasida. Ushbu moliyaviy bo'linish bozorning mutlaq oligopoliyaga qarab ketayotganini ko'rsatadi. Trillionlab so'm aylanmaga ega bo'lgan va xatarlarni mukammal boshqarayotgan uch-to'rtta gigant butun bozorni yutib yubormoqda, kichik o'yinchilar esa agressiv kreditlash qurboniga aylanib, yuz milliardlab so'mlik qaytmaydigan qarzlar ostida qolmoqda.
