Tojikistonning Pomir tog'larida joylashgan, qiymati 6 milliard dollardan oshadigan Rog'un GESi Markaziy Osiyodagi eng yirik moliyaviy va muhandislik poligoniga aylanmoqda. Balandligi 335 metrga yetadigan, dunyodagi eng yirik tosh-tuproqli to'g'on mintaqaning suv resurslari va transchegaraviy energetika bozorini to'liq qayta shakllantiradi. Hozirga qadar faqat ikkita agregati ishga tushirilgan ushbu inshoot Tojikiston elektr energiyasi generatsiyasining 60 foizini ta'minlashi rejalashtirilgan.
Ushbu obyekt shunchaki elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvati emas, balki qat'iy geosiyosiy ta'sir vositasidir. O'nlab yillar davomida Toshkent va Dushanbe o'rtasida ziddiyat manbai bo'lib kelgan loyiha bugungi kunda Yaqin Sharq fondlari, xalqaro moliya institutlari va O'zbekistonning pragmatik xaridlarisiz amalga oshmaydigan global qarz tuguniga aylangan.
Sobiq Ittifoq merosi va seysmik xatarlar
SSSR Davlat qurilish qo'mitasi tomonidan 1974-yilda tasdiqlangan loyihaning amaliy qurilish ishlari 1976-yilda boshlangan edi. Inshoot Vaxsh daryosi ostidagi tosh tuzi bilan to'lgan tektoknik yoriq ustida joylashgani murakkab muhandislik yechimlarini talab qilgan. 1990-yillar boshida Ittifoqning parchalanishi va Tojikistondagi fuqarolar urushi qurilishni to'xtatishga majbur qildi, strategik obyekt esa Rossiya Qurolli Kuchlarining 201-diviziyasi himoyasiga olindi. 1993-yildagi kuchli toshqinlarga bardosh berganiga qaramay, GES uzoq yillar davomida siyosiy va iqtisodiy sabablarga ko'ra muzlatib qo'yildi.
Loyiha rasman 2016-yilda qayta tiklandi va Italiyaning Salini Impregilo kompaniyasi bilan 3,9 milliard dollarlik bosh pudrat shartnomasi imzolandi. Ushbu davrga kelib mintaqadagi agrosanoat va energetika talablari keskin o'zgargan, Tojikiston hukumati esa qishki mavsumdagi barqaror energiya tanqisligini faqatgina ushbu mega-to'g'on orqali hal qilish strategiyasini tanlagan edi.
Karimov vetosi va Toshkentning pragmatizmi
Loyihaning eng katta siyosiy to'sig'i hududiy suv taqsimoti bilan bevosita bog'liq edi. O'zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov Vaxsh daryosida ulkan suv omborining qurilishi Amudaryo oqimini kamaytirib, mamlakatning sug'oriladigan qishloq xo'jaligiga halokatli ta'sir ko'rsatishini anglagan holda, loyihaga keskin qarshilik ko'rsatib kelgan. Ziddiyat faqatgina 2016-yilda, O'zbekistonda siyosiy rahbariyat o'zgarganidan so'ng yumshadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018-yildagi Dushanbega tashrifi ortidan Toshkent suv xavfsizligiga oid eski strategiyani o'zgartirdi va GES qurilishini qo'llab-quvvatlab, unda ishtirok etishga tayyorligini bildirdi.
Bugungi kunda O'zbekiston ichki energiya taqchilligini qoplash maqsadida yirik xaridor sifatida maydonga chiqdi. O'zbekistonning markazlashgan "O'zenergosotish" kompaniyasi Rog'un elektr energiyasini 1 kVt/soat uchun 3,4 sent (nol stavkali QQS bilan) narxida sotib oladi. Ushbu barqaror narx kelishuvning ikkinchi yilidan boshlab har yili 1 foizga indeksatsiya qilinadi. 20 yilga mo'ljallangan shartnomaga ko'ra, qurilish davrida eksport faqat O'zbekiston uchun suv eng zarur bo'lgan vegetatsiya davrida (aprel-sentyabr) amalga oshiriladi, stansiya to'liq quvvatga chiqqach esa uzluksiz yil davomida ta'minlanadi. Shu bilan birga, Qozog'iston ham O'zbekiston tranzit infratuzilmasi orqali hududdan energiya import qilishni rejalashtirgan.
Loyiha iqtisodiyoti va milliardlik qarz yuki
Rog'unning moliyaviy modeli doimiy o'zgaruvchanlik va qarz yukining oshib borishi bilan tavsiflanadi. 2000-yillarda 2,2 milliard dollarga baholangan smeta qurilish tiklangach 3 milliard, so'ngra 6,2 milliard dollargacha ko'tarildi. "S&P Global Ratings" tahlillariga ko'ra, inflyatsiya va murakkab geologik sharoitlar hisobiga obyektdagi ishlarni to'liq yakunlash uchun qo'shimcha ravishda 5,8 - 6,4 milliard dollar talab etiladi.
Tojikiston hukumati 2008-yildan 2024-yilgacha bo'lgan davrda ichki resurslar hisobidan loyihaga 4 milliard dollar (42,5 mlrd somoniy) atrofida mablag' yo'naltirdi va xalqaro bozorlarda 500 million dollarlik yevrobondlar joylashtirdi. Biroq davlat byudjetining cheklanganligi moliya yukini to'liq xorijiy kreditorlar va davlatlararo fondlar zimmasiga o'tkazishni taqozo etdi. Hozirda inshootning moliyaviy taqdiri Tojikiston budjetiga emas, balki to'g'ridan-to'g'ri xalqaro moliya sindikati qarorlariga tobe.
Xalqaro moliya sindikati va manfaatlar to'qnashuvi
Mega-loyiha 12 ta xalqaro taraqqiyot hamkorlaridan iborat konsorsium tomonidan moliyalashtirilmoqda. Bu yerda G'arb institutlari va Yaqin Sharq kapitali o'rtasidagi yashirin raqobat markazlashgan. Jahon banki Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (IDA) orqali qurilish uchun jami 650 million dollar miqdorida grant ma'qulladi, shundan 300 million dollari loyihaning ikkinchi bosqichini bevosita ta'minlaydi. G'arb kapitalining asosiy maqsadi Markaziy Osiyoda shakllanadigan yashil energiya bozori ustidan strategik nazorat o'rnatish va raqobatchi davlatlar ta'sirini cheklash bilan izohlanadi. Aynan shu kun tartibi doirasida Italiya davlati CDP banki va Iqlim fondi orqali 150 million dollar ajratdi.
Boshqa tomondan, hududga Yaqin Sharqning masshtabli kapitali kirib kelmoqda. Islom taraqqiyot banki (ITB) loyihaga 150 million dollar kiritgan bo'lsa, arab fondlarining umumiy ulushi 400 million dollarni tashkil etadi. Ularning safida to'g'on qurilishi uchun qarz tarmog'ini shakllantirgan qator institutsional kreditorlar mavjud:
- Abu-Dabi taraqqiyot fondi — 100 million dollar.
- Saudiya taraqqiyot fondi — 100 million dollar.
- Qatar taraqqiyot fondi — 50 million dollar.
- Quvayt arab iqtisodiyotini rivojlantirish fondi — dastlabki 16,7 million dollarlik bitim.
Xorijiy qarzning misli ko'rilmagan tezlikda o'sishi Tojikiston hukumatining mustaqil tarif siyosati yuritish imkoniyatlarini keskin cheklab qo'yadi. To'g'ondan olinadigan foyda birinchi navbatda ana shu xalqaro majburiyatlarni yopishga va Jahon banki talab qilgan ijtimoiy himoya mexanizmlariga xizmat qilishi belgilab qo'yilgan.
Ekologik omil va Afg'oniston qamali
Mintaqa makroiqtisodiyoti uchun navbatdagi halokatli ssenariy ekologik noaniqliklarga borib taqaladi. Balandligi 335 metrli to'g'on ortida yig'iladigan 13,3 km³ suv (shundan 10,3 km³ foydali hajm) nafaqat yozgi sug'orish, balki asosan qishki energiya generatsiyasi uchun sarflanadi. Xalqaro ekologik koalitsiyalar ushbu jarayon daryo oqimining quyi qismida joylashgan davlatlarga zarba berishidan ogohlantirmoqda.
Vaziyatni Afg'onistonda qurilayotgan Qo'shtepa kanali yanada keskinlashtiradi. Tahlillarga ko'ra, ushbu kanal Amudaryo oqimining qariyb 20 foizini o'zlashtiradi. Afg'onistonning bu harakati Rog'un GESining qishki suv to'plash rejimi bilan birlashganda, Markaziy Osiyo qishloq xo'jaligi va suv xavfsizligida misli ko'rilmagan tanqislik tsiklini ishga tushiradi.
Umumiy loyiha quvvati 3600-3780 MVt ni tashkil etadigan ushbu inshootni to'liq ekspluatatsiyaga topshirish sanasi 2035-yilgacha surilgan. Tarmoq to'liq quvvatga chiqqan kuni bozor o'yinchilari milliardlab dollarlik tashqi qarzlarni so'ndirishga majbur bo'lgan Dushanbening O'zbekiston va Qozog'iston kabi yirik importyorlarga nisbatan tranzit va narx diktaturasini qayta ko'rib chiqishiga to'qnash keladi.
