Rossiya bug'doy eksportining keskin qisqarishi va Qora dengiz portlaridagi logistik inqiroz O'zbekiston oziq-ovqat bozoriga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir ko'rsatuvchi yirik makroiqtisodiy omilga aylanmoqda. Sentyabr oyida Rossiyadan xorijga bug'doy yetkazib berish hajmi 52,1–62,5 foizga qisqarib, so'nggi 14 yildagi eng past ko'rsatkich – 1,8–2,3 million tonnagacha tushishi kutilmoqda.
Eksport kanallarining yopilishi va ichki narxlar qulashi
Qora va Azov dengizlaridagi terminallarning ishdan chiqishi oqibatida Rossiya g'allasini jahon bozoriga chiqarish keskin qiyinlashdi. Agar o'tgan yilning avgust oyida don 29 ta port orqali eksport qilingan bo'lsa, joriy yilda bu ko'rsatkich atigi 8 tani tashkil etdi. Ushbu yirik tranzit yo'llarining yopilishi mamlakat ichkarisida ulkan g'alla zaxiralarining to'planib qolishiga va narxlarning misli ko'rilmagan darajada qulashiga olib keldi.
Bug'doy, arpa, kungaboqar va soya fasoli narxlari so'nggi bir yil ichida 40 foizdan ko'proqqa arzonlashdi.
- Beshinchi sinf bug'doyining ichki narxi bir tonna uchun 7,4 ming rublgacha (yillik 42 foiz pasayish), to'rtinchi sinf bug'doyi esa 8,3 ming rublgacha tushdi.
- Kungaboqar va soya kabi moyli ekinlar segmentida ham hosil yig'im-terimi boshlanishi arafasida narxlar 6-8,5 foizga tushib ketgan.
Markaziy Osiyoga oqib kelayotgan arzon g'alla
An'anaviy dengiz yo'llarining yopilishi yirik g'alla yetkazib beruvchilarni quruqlikdagi muqobil yo'nalishlarni, xususan, Markaziy Osiyo va Qozog'iston bozorlarini faol o'zlashtirishga majbur qilmoqda.
- Joriy yilning yanvar-iyul oylarida Rossiya-Qozog'iston chegara o'tkazish punktlari orqali 2,7 million tonna g'alla yuklari jo'natildi va bu o'tgan yilgi ko'rsatkichdan ikki barobar ko'pdir.
- Temir yo'llar orqali Qozog'iston yo'nalishidagi umumiy eksport hajmi 13,8 foizga oshib, 19,9 million tonnaga yetdi.
- Bu ulkan hajmdagi arzon Rossiya g'allasi tranzit yoki to'g'ridan-to'g'ri import shaklida O'zbekiston bozoriga ham jadal kirib kelishini anglatadi.
O'zbekiston iste'molchilari va bozor narxlariga ta'siri
O'zbekiston har yili o'rtacha 3 million tonnaga yaqin bug'doy va un import qiladi (asosan Qozog'iston va Rossiyadan). Rossiya ichki bozorida g'alla narxining o'z tannarxidan ham pastga tushib ketishi O'zbekiston bozori uchun bir qator ijobiy iste'molchi oqibatlarini yuzaga keltiradi:
- Un va non mahsulotlari narxining barqarorlashishi: Arzon xomashyo oqimining ko'payishi mahalliy un tegirmonlari va ishlab chiqaruvchilar uchun xarajatlarni keskin kamaytiradi. Natijada, O'zbekiston ichki bozorida un, non, makaron va boshqa xamir mahsulotlari narxida arzonlashish yoki uzoq muddatli qat'iy barqarorlik kuzatiladi.
- Chorvachilik va parrandachilik mahsulotlari arzonlashuvi: Omixta yem, soya, arpa va kungaboqar kabi ozuqa ekinlarining narxi tushishi mahalliy chorvadorlar uchun eng katta xarajatni qisqartiradi. Bu go'sht, tuxum va sut narxlarining pasayishiga xizmat qiladi.
- O'simlik yog'i narxi: Rossiyada kungaboqar va soyaning keskin arzonlashishi O'zbekistonga keltiriladigan o'simlik yog'i narxini pasaytirib, inflyatsiya bosimini yumshatadi.
Mahalliy fermerlar uchun xatarlar
Garchi arzon import oddiy iste'molchilar uchun manfaatli bo'lsa-da, bu holat O'zbekistonlik g'alla yetishtiruvchi fermerlar uchun jiddiy iqtisodiy zarbadir. Tashqaridan kirib kelayotgan o'ta arzon bug'doy mahalliy dehqonlarning raqobatbardoshligini yo'qqa chiqaradi. Hosilni yetishtirish xarajatlari (suv, o'g'it, texnika) yuqoriligicha qolayotgan bir sharoitda, bozor narxlarining sun'iy ravishda pastlashi mahalliy fermerlarning daromadlarini kritik darajagacha tushirib yuborishi aniq.
Ushbu arzon import oqimi fonida mahalliy qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilarini himoya qilish uchun davlat tomonidan qanday subsidiyalar kiritilishi kerak deb o'ylaysiz?
