2026-yilning yanvar-iyul oylari O'zbekiston tashqi savdosida kutilmagan ziddiyatli tendensiyalarni yuzaga chiqardi. Tashqi savdo aylanmasi tarixiy rekord — 49,5 milliard AQSH dollariga yetib, o'tgan yilning mos davriga nisbatan 8,1 foizga (yoki 3,7 mlrd dollarga) o'sish ko'rsatgan bo'lsa-da, ushbu o'sish to'liq importning keskin kengayishi hisobiga shakllandi. O'zbekiston Milliy statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, eksportning xavotirli darajada qisqarishi va manfiy saldoning chuqurlashishi iqtisodiyotdagi tarkibiy muammolardan darak bermoqda.
Eksport qulashi va manfiy saldoning kengayishi
Yetti oy yakunlariga ko'ra, respublika eksporti jami 19,9 milliard dollarni tashkil etdi. Bu ko'rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 3,6 foizga qisqarganini anglatadi. Bunga parallel ravishda, import hajmi agressiv ravishda o'sib, 29,6 milliard dollarga yetdi, bu esa o'tgan yilga nisbatan 17,8 foizlik keskin sakrashdir. Ushbu ikki omilning to'qnashuvi natijasida O'zbekistonning tashqi savdodagi manfiy saldosi (defitsiti) naq 9,7 milliard dollargacha kengayib ketdi. Taqqoslash uchun, 2025-yilning huddi shu davrida manfiy saldo sezilarli darajada kichikroq, ya'ni 4,4 mlrd dollar edi. Eksportning umumiy qulashi bevosita oltin savdosi bilan bog'liq ekanligini ta'kidlash zarur. Nomonetar oltin eksporti o'tgan yilga nisbatan qariyb 3 barobar keskin tushib, 7,58 mlrd dollardan atigi 2,8 mlrd dollargacha qisqargan (tushum 36,9 foizga yetdi). Agar oltinni hisobga olmasak, qolgan tovarlar eksporti ijobiy dinamika namoyish etib, o'tgan yilga nisbatan 27,7 foizga o'sdi va 9,8 mlrd dollarni tashkil qildi. Bu shuni ko'rsatadiki, real iqtisodiyot (ishlab chiqarish) sektoridagi eksport quvvati oshmoqda, ammo umumiy statistika hali ham xomashyo (oltin) sotishdagi tranzaksiyalarga o'ta qaram bo'lib qolmoqda.
Savdo hamkorlari arxitekturasi: Xitoy yakkahokimligi
O'zbekiston dunyoning 200 dan ortiq mamlakati bilan savdo qilsa-da, kapitalning asosiy qismi bir nechta yirik o'yinchilar qo'lida jamlangan. Hozirda umumiy tashqi savdo aylanmasining deyarli to'rtdan bir qismi — 22,7 foizi faqatgina Xitoy hissasiga to'g'ri kelmoqda. Yanvar-iyul oylarida Xitoy bilan savdo aylanmasi 11,2 mlrd dollardan oshgan, shundan ulkan 9,5 mlrd dollari Xitoydan qilingan importdan iboratdir. Xitoy asosan O'zbekistonga mashina va transport uskunalari, sanoat tovarlari va kimyo mahsulotlarini sotmoqda.Ikkinchi yirik hamkor — Rossiya Federatsiyasi (16,4 foiz yoki 8,1 mlrd dollar). Biroq Rossiya bilan savdo biroz mutanosibroq: O'zbekiston bu davlatga 2,8 mlrd dollarlik eng yirik hajmdagi eksportni amalga oshirgan. Bu Rossiya bozorining o'zbek to'qimachilik, qishloq xo'jaligi va tayyor mahsulotlari uchun qanchalik muhimligini tasdiqlaydi.Kuchli beshlikni mos ravishda Qozog'iston (3,2 mlrd dollar), Turkiya (1,6 mlrd dollar) va tobora faollashayotgan Afg'oniston (1,2 mlrd dollar) yakunlab bergan. Afg'onistonga qilingan 1 mlrd dollardan ortiq eksport ushbu hudud O'zbekiston uchun energiya, tranzit va oziq-ovqat yetkazib berish bo'yicha mustahkamlanib borayotganini bildiradi.
Import qaramligi va kapitalning qayerga ketayotgani
Mamlakat iqtisodiyotidagi 29,6 milliard dollarlik ulkan import nimalardan tashkil topgan? Import tarkibining mutlaq asosiy qismini — 32,8 foizni yoki qariyb 9,7 milliard dollarni mashina va transport uskunalari (shu jumladan yengil avtomobillar, ehtiyot qismlar, sanoat mashinalari) tashkil etdi. Bu shuni ko'rsatadiki, davlat ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va logistika uchun tashqi texnologiyalarga to'liq qaramdir.Shuningdek, sanoat tovarlari (4,3 mlrd dollar) hamda kimyo sanoati mahsulotlari (3,1 mlrd dollar) ham valyuta zaxiralarini tashqariga olib chiqib ketayotgan asosiy kanallar hisoblanadi. E'tiborli jihati, mineral yoqilg'i va moylash materiallari importi 2,2 mlrd dollarga (o'tgan yilga nisbatan 10,7 foiz o'sish) yetgan bo'lib, uning salkam 1 mlrd dollari to'g'ridan-to'g'ri tabiiy gaz importi hisobiga to'g'ri kelgan. Bir paytlar gaz eksport qiluvchi mamlakat uchun bu jiddiy energetik defitsitdan darak beradi.
Eksportda xizmatlar, to'qimachilik va meva-sabzavot o'rni
Oltin qulashi fonida xizmatlar eksporti haqiqiy qutqaruvchiga aylandi. Yetti oy ichida xizmatlar eksporti 7,3 milliard dollarga yetib (35 foiz o'sish), umumiy eksport hajmidagi o'z ulushini deyarli 37 foizgacha oshirdi. Uning yarmidan ko'pini (3,9 mlrd dollar) turizm va safarlar, qolgan qismini esa transport xizmatlari tashkil etdi. O'z navbatida, to'qimachilik eksporti ijobiy tiklanishni boshidan kechirdi va qiymati 1,9 milliard dollarga (26,6 foiz o'sish) yetdi. Tayyor kiyim-kechak ulushi 52 foizgacha chiqqani, yigirilgan ip ulushi esa 31 foizgacha tushgani iqtisodiyot xomashyodan qo'shilgan qiymat yaratishga sekin-asta o'tayotganining signalidir. Ammo, meva-sabzavot eksporti miqdor jihatdan (1,28 mln tonna) barqaror saqlangan bo'lsa-da, narxlarning global bozorda tushishi sababli uning puldagi qiymati 1 mlrd dollargacha (3,9 foiz pasayish) qisqardi. Qisqa qilib aytganda, 2026-yilning birinchi yarmi shuni ko'rsatmoqdaki, O'zbekistonning ishlab chiqarish bo'yicha eksport salohiyati o'smoqda, biroq oltinsiz hali ham zaif. Mamlakatning asosiy texnologik ehtiyojlari esa tobora kuchayib borayotgan savdo hamkori — Xitoy zavodlari orqali qondirilmoqda.
