Bugungi kunda jahon to'qimachilik bozori chuqur va kutilmagan strukturaviy zarbaga yuz tutmoqda. 2026-yilning boshidan buyon paxta xomashyosining global narxi keskin — naq 35 foizga qimmatlashdi.
Xalqaro moliya va tovar bozorlarini kuzatuvchi nufuzli Trading Economics platformasi ma'lumotlariga ko'ra, 25-avgust holatiga ko'ra paxtaning bir funti (qariyb 0,45 kg) uchun narx 88 sentni tashkil etgan. Holbuki, bu ko'rsatkich bir oy avval 80 sent, bir yil oldin esa atigi 65 sent darajasida edi. Bunday shiddatli narx o'sishi global ta'minot zanjirining buzilishi, makroiqtisodiy ziddiyatlar va ekstremal iqlim sharoitlarining bevosita hosilasidir.
Xo'sh, nega paxta narxi aynan hozir osmonga sapchimoqda va bu global qimmatlashuv jahondagi yetakchi eksportyorlardan biri bo'lgan O'zbekistonga, xususan, mahalliy paxtakor fermerlarga qanday iqtisodiy ta'sir ko'rsatadi?
Sintetika inqirozi va neft geosiyosati: Paxtaga kutilmagan bosim
Paxta narxi oshishining eng yirik va kutilmagan sababi to'qimachilik sohasida emas, balki bevosita global energetika va geosiyosat bilan bog'liq. Hozirgi vaqtda butun dunyo bo'ylab kiyim-kechak sanoatida ishlatiladigan jami to'qimachilik xomashyosining 70 foizini sintetik matolar, xususan, poliester tashkil etadi. Biroq, Yaqin Sharqdagi davom etayotgan yirik geosiyosiy ziddiyatlar — jumladan, AQSh, Isroil va Eron o'rtasidagi keskinlik tufayli Fors ko'rfazida kelib chiqqan inqiroz neft narxini keskin oshirib yubordi.
Poliester kabi sun'iy tolalar to'g'ridan-to'g'ri neftni qayta ishlash mahsulotlari (xususan, tozalangan tereftal kislotasi - PTA va monoetilen glikol - MEG) asosida ishlab chiqariladi. Reuters agentligi tahlillariga ko'ra, ushbu xomashyolar narxi neft inqirozi fonida 30 foizga sakragan. Garchi Zara va H&M kabi gigant riteylerlar qayta ishlangan plastikdan olinadigan muqobil poliesterga o'tishga harakat qilayotgan bo'lsa-da, uning jami sintetik tola bozoridagi ulushi bor-yo'g'i 12 foizni tashkil etadi va global defitsitni yopishga umuman qodir emas. Sintetik tolaning keskin qimmatlashuvi va uning barqarorligiga bo'lgan ishonchning pasayishi to'qimachilik fabrikalarini zudlik bilan tabiiy alternativ — paxtaga yuzlanishga majbur qildi. Ushbu kutilmagan massiv talab paxta bozorini qizitib yubordi. Xitoy, Hindiston, Pokiston va Vyetnam kabi yirik to'qimachilik markazlarida tabiiy tolaga bo'lgan talab geometrik progressiyada o'smoqda.
Iqlim anomaliyalari va taklifning qulashi
Talabning bunday keskin oshishi fonida global taklif, aksincha, falaj holatga kelgan. Joriy yilda paxta yetishtiruvchi deyarli barcha asosiy hududlarda tabiiy ofatlar va ekstremal ob-havo sharoitlari hosilni barbod qildi. Amerika Qo'shma Shtatlarining asosiy paxta shtatlarida kuzatilgan anomal issiqlik va kuchli qurg'oqchilik tufayli sifatli tola olish ko'rsatkichi keskin pasaydi: agar avgust oyi boshida hosilning 46 foizi to'qimachilik uchun yaroqli deb baholangan bo'lsa, oy o'rtasiga kelib bu ko'rsatkich 42 foizga tushib ketdi. Shunga o'xshash manzarani Hindiston va jadal o'sib borayotgan Braziliya bozorlarida ham ko'rish mumkin — qurg'oqchilik bu mamlakatlardagi kutilgan hosil hajmini keskin pasaytirdi. AQSh Qishloq xo'jaligi vazirligining (USDA) xorijiy qishloq xo'jaligi xizmati tahlillariga ko'ra, global paxta ishlab chiqarish joriy mavsumda 4 foizga qisqarishi, iste'mol esa deyarli 2 foizga o'sishi prognoz qilinmoqda. Natijada, dunyo bo'yicha paxta zaxiralari so'nggi 15 yildagi eng minimal darajaga tushib qolish xavfi ostida turibdi. Bunday sharoitda spekulyativ kapitalning tovar bozorlariga kirib kelishi narxlarni yanada yuqoriga tortmoqda.
O'zbekistonning o'rni: Xomashyo eksportidan tayyor mahsulotgacha
Tarixan Markaziy Osiyo, xususan O'zbekiston global paxta bozorining eng yirik xomashyo yetkazib beruvchilaridan biri bo'lgan. Rossiya bozori ma'lumotlari shuni ko'rsatadiki, hatto 2024-yilda ham Rossiyaga import qilingan 250 ming tonna (679 million dollar qiymatidagi) paxtaning asosiy ulushi bevosita O'zbekiston, Hindiston va Pokiston hissasiga to'g'ri kelgan. Biroq, bu raqamlar orqasida muhim tarkibiy o'zgarish yashiringan: O'zbekiston so'nggi yillarda toza xomashyo (tolani) eksport qilishdan ko'ra, uni to'liq o'zida qayta ishlash siyosatiga o'tgan. Bu degani, respublika endilikda xalqaro bozorga tola emas, balki ip-kalava, mato va tayyor to'qimachilik mahsulotlarini eksport qiladi.
Shu o'rinda paxtaning to'qimachilikdan tashqari boshqa muhim strategik ahamiyatini ham ta'kidlash lozim. Ayniqsa Markaziy Osiyoda yetishtiriladigan kalta tolali paxta navlari faqat kiyim-kechak uchun emas, balki kimyo va mudofaa sanoati uchun ham o'ta qimmatlidir. Undan olinadigan asosiy xomashyo — nitrotsellyuloza bevosita porox va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Murakkab geosiyosiy sharoitda bu omil o'zbek paxtasiga bo'lgan strategik talabni qo'shimcha ravishda ushlab turadi.
Oddiy o'zbek fermeri 35 foizlik global o'sishdan boyiydimi?
Xalqaro birjalarda paxtaning 35 foizga qimmatlashuvi O'zbekiston iqtisodiyoti, aniqrog'i oddiy paxtakor fermerlar uchun to'g'ridan-to'g'ri daromad o'sishiga olib keladimi? Afsuski, yo'q. Ushbu global tendensiyaning oddiy fermer cho'ntagiga bevosita yetib bormasligining bir nechta qat'iy makroiqtisodiy va institutsional sabablari mavjud.Birinchidan, O'zbekiston paxta bozori ochiq birja tamoyillari asosida ishlamaydi. Mamlakatda xomashyo asosan to'qimachilik klasterlari tizimi orqali xarid qilinadi. Fermer va klaster o'rtasidagi narx belgilash mexanizmi ko'p hollarda fyuchers (kelajakdagi narx) shartnomalariga yoki xalqaro kotirovkalarga to'g'ridan-to'g'ri bog'lanmagan. Fermerlarga taklif qilinadigan xarid narxi aksariyat hollarda barqarorlashtirilgan bo'lib, jahon bozoridagi keskin kotirovka sakrashlari zudlik bilan fermer daromadida aks etmaydi. Foydaning asosiy qismi logistika, saqlash, qayta ishlash zanjiridagi yirik ishtirokchilar va tayyor mahsulot eksportyorlari ixtiyorida qoladi.
Ikkinchidan, inflyatsiya va tannarxning o'sishi muammosi. Xalqaro bozorda tola qimmatlashgani bilan, bu yilgi ekstremal ob-havo, suv taqchilligi, yoqilg'i, texnika va o'g'itlar narxining keskin oshishi (global energetika inqirozi ta'sirida) o'zbek paxtakorining ham xarajatlarini (sebestoimost) karrasiga oshirib yubordi. Shu sababli, xarid narxlaridagi qandaydir marginal o'sish ham, asosan, oshib ketgan xarajatlarni yopishgagina xizmat qiladi, real daromadni oshirmaydi.
Uchinchidan, kredit va moliyaviy bosim. Global bozorda paxta narxining o'sishiga parallel ravishda, butun dunyoda bo'lgani kabi, O'zbekistonda ham moliyalashtirish narxi — aylanma mablag'lar uchun olinadigan tijorat kreditlari foizi yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Fermerlar agrotexnik tadbirlarni amalga oshirish uchun doimiy qarz mablag'lariga qaram. Tola tannarxining o'zida to'qimachilik mahsuloti xarajatining 45-60 foizi yashiringan bo'lsa-da, kredit stavkalari sababli yaratilgan iqtisodiy qo'shimcha qiymat ishlab chiqaruvchida qolmaydi.
Xulosa o'rnida: Kim yutadi?
Xitoy o'z bozoridagi paxta narxi o'sishini 3-5 foiz darajasida ushlab turishga va o'z ishlab chiqaruvchilarini subsidiyalashga muvaffaq bo'layotgan bir vaqtda, O'zbekiston to'qimachilik korxonalari, asosan, tashqi bozorlarga qaram. Paxtaning global miqyosda 35 foizga qimmatlashi O'zbekistonga yirik makroiqtisodiy darajada, ya'ni tayyor mahsulot (ip-kalava, to'qimachilik kiyimlari) eksportidan keladigan valyuta tushumlarining oshishi orqaligina ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Ammo pastki zvenodagi ishtirokchi — paxtani bevosita dalada yetishtirayotgan oddiy fermer uchun global kotirovkalardagi bu raqamlar deyarli hech narsani o'zgartirmaydi. Modomiki ichki bozorda erkin shakllanadigan, xalqaro xablar bilan integratsiyalashgan xomashyo birjasi to'laqonli faoliyat ko'rsatmas ekan, jahon miqyosidagi bunday inqirozli "imkoniyatlar oynasi" dan keladigan super-foyda o'zbek fermerini emas, balki tranzit, logistika va xalqaro qayta ishlash kapitalini boyitishda davom etaveradi.
