Galkinish gaz konidan boshlanib, Hindistonning Fazilka shahrigacha davom etadigan ushbu 1814 kilometrlik ulkan magistral mintaqaviy iqtisodiy integratsiyaning asosi bo'lib xizmat qiladi. TAPI loyihasi shunchaki quvur emas, balki Osiyoning qadimiy Ipak yo'lining zamonaviy energetik davomidir. Ushbu tahlilda loyihaning bugungi kundagi amaliy holati, Markaziy va Janubiy Osiyo davlatlari o'rtasidagi geosiyosiy muvozanat hamda energiya bozoridagi kelajak istiqbollari ko'rib chiqiladi.
Tarixiy ildizlar va loyiha evolyutsiyasi
TAPI loyihasining asoslari 1990-yillarning boshlarida, Qozog'iston va Turkmanistonga xalqaro neft kompaniyalarining kirib kelishi bilan shakllangan edi. O'sha davrda barcha eksport quvurlarini nazorat qilgan Rossiya o'z tarmog'idan foydalanishga doimiy ravishda ruxsat bermagach, xorijiy kompaniyalar Rossiya va Eronni chetlab o'tuvchi mustaqil yo'nalishga muhtoj bo'lishdi. 1995-yilning 15-martida Turkmaniston va Pokiston o'rtasida quvur qurilishi bo'yicha ilk memorandum imzolandi. Ushbu loyiha dastlab Argentinaning "Bridas Corporation" kompaniyasi tomonidan ilgari surilgan bo'lsa, keyinchalik Amerikaning "Unocal" va Saudiyaning "Delta" kompaniyalari muqobil loyihani taklif qildi. Ammo Afg'onistondagi xavfsizlik muammolari va 1998-yilda AQSh elchixonalariga qilingan hujumlar ortidan loyiha uzoq muddatga muzlatib qo'yildi.Yillar o'tib, 2010-yil 11-dekabrda Ashxobodda to'rt davlat o'rtasida yangi hukumatlararo bitim imzolandi va 2015-yilning 13-dekabrida Turkmanistonda quvur qurilishiga rasman start berildi.
Energetik zaxiralar, texnik ko'rsatkichlar va moliyaviy struktura
Turkmanistonning BP statistik reytingiga ko'ra 19,5 trillion kub metr tasdiqlangan gaz zaxiralariga ega ekanligi (bu jahon zaxirasining 9,8 foizini tashkil etadi) TAPI loyihasining ishonchli poydevori hisoblanadi. Zaxiralar hajmi bo'yicha Turkmaniston faqatgina Rossiya (38 trillion kub metr), Eron (32 trillion) va Qatardan (24,7 trillion) keyin dunyoda to'rtinchi o'rinda turadi. Markaziy Osiyo davlati o'zining energiya siyosatini diversifikatsiya qilish maqsadida ushbu loyihaga jiddiy e'tibor qaratmoqda, chunki shu paytgacha asosiy eksport Rossiya, Xitoy va Eron yo'nalishlaridagi eski yoki mavjud quvurlarga bog'liq edi. Dastlab 7,6 milliard, keyinchalik esa 10 milliard AQSh dollariga baholangan ushbu quvur yiliga 33 milliard kub metr tabiiy gaz o'tkazish quvvatiga ega. Loyihaga ko'ra, bu hajmning 5 milliard kub metri Afg'onistonga, qolgan 28 milliard kub metri esa Pokiston va Hindistonga teng miqdorda (14 milliard kub metrdan) taqsimlanadi. Diametri 1420 millimetr (56 dyuym) bo'lgan va 100 atmosfera (10,000 kPa) bosimda ishlaydigan quvur bo'ylab jami 6 ta kompressor stansiyasi qurilishi rejalashtirilgan. Loyihaning boshqaruv tuzilmasi ham murakkab integratsiyani talab qildi. "TAPI Pipeline Company Limited" (TPCL) konsorsiumida qatnashuvchi "Turkmengaz" davlat konserni o'z ulushini 85 foizga yetkazdi. Qolgan 15 foiz ulush Afg'onistonning "Afghan Gas Corporation", Pokistonning "Inter State Gas Systems" va Hindistonning "GAIL" kompaniyalari o'rtasida 5 foizdan taqsimlangan. Osiyo Taraqqiyot Banki (OTB) 2003-yildan buyon TAPI kotibiyati va 2013-yildan buyon tranzaksiya maslahatchisi sifatida harakat qilib, muhandislik, ekologik va ijtimoiy tadqiqotlarni moliyalashtirish uchun dastlabki 200 million dollarlik byudjetni taqdim etdi.
2024-2026-yillardagi faol taraqqiyot va amaliy natijalar
2026-yilning sentyabr oyiga kelib, loyihaning amaliy bosqichida juda katta va hal qiluvchi o'zgarishlar yuz berdi. Quvurning 214 kilometrlik Turkmaniston hududidan o'tuvchi qismi to'liq yakuniga yetkazilgan edi. Eng katta to'siq bo'lib kelgan Afg'oniston hududidagi qurilish ishlari uzoq muddatli kechikishlardan so'ng, 2024-yil sentyabr oyida Torxundi-Hirot yo'nalishida faol boshlandi. Bugungi kunga kelib, Afg'oniston hududidagi quvurning 102 kilometrlik qismi qurib bitkazildi. Tolibon ma'muriyatining Hirot viloyati gubernatori va TAPI loyihasi rahbari o'rtasida o'tkazilgan so'nggi uchrashuvlarda ta'kidlanishicha, hozirda qurilish ishlari kuniga o'rtacha 500 metr tezlikda jadal davom etmoqda. Maqsad — quvurning 153 kilometrlik Serxetobod-Hirot qismini 2026-yil oxiriga qadar to'liq yakunlashdir. TAPI Pipeline Company Limited bosh direktori Muhammetmirat Amanovning ta'kidlashicha, qurilish ishlari qat'iy reja asosida ketmoqda va Afg'onistonga hamda undan keyingi davlatlarga ilk tabiiy gaz yetkazib berish jarayoni 2026-yil oxiri yoki 2027-yil boshida amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Afg'oniston Konlar va neft vazirligi rahbariyati loyihani amalga oshirish uchun zarur bo'lgan barcha huquqiy kafolatlarni ta'minlashga tayyor ekanligini qayd etdi. Shu bilan birga, tranzit va xaridor davlatlar bilan huquqiy kelishuvlar ham nihoyasiga yetmoqda. Amanovga ko'ra, xorijiy investorlar, moliya institutlari va davlat idoralari uchun kafolat beruvchi bitimlarni imzolash bo'yicha Pokiston tomoni bilan muzokaralar jarayonining 90 foizdan ortig'i 2026-yilning birinchi yarmida yakunlangan.
Qozog'istonning strategik qiziqishi va geosiyosiy ta'sirlar
Loyiha xalqaro maydonda kutilganidan ham ko'proq e'tibor qozonmoqda. Turkmaniston qismining yakunlanishidan so'ng, 2025-yilning noyabrida Qozog'iston ushbu mega-loyihaga qo'shilish niyatini rasman e'lon qildi. Qozog'iston Energetika vazirligi loyiha operatoridan 30 foizgacha bo'lgan yirik ulushni sotib olish bo'yicha ishtirokchilarga rasmiy murojaat yubordi. Qozog'istonning maqsadi boshqaruvda muhim rol o'ynash va kelajakda qozoq gazini ham Janubiy Osiyo bozorlariga eksport qilish imkoniyatini yaratish edi. Agar bu taklif joriy ishtirokchilar tomonidan qabul qilinsa, Qozog'iston va Turkmaniston o'rtasidagi energetik aloqalar chuqurlashib, TAPI loyihasining moliyaviy va siyosiy bazasi yanada kuchayadi. Geosiyosiy va iqtisodiy jihatdan, TAPI mintaqada inqilobiy o'zgarishlarni yuzaga keltiradi. O'zining energiya ehtiyojlarining 80 foizini xorijdan import qiluvchi Afg'oniston uchun ushbu loyiha nafaqat energiya manbai, balki minglab yangi ish o'rinlari yaratuvchi va tranzit to'lovlari orqali iqtisodiyotni ko'taruvchi platformadir. Tolibon rahbariyati TAPIni "uzoq muddatli ustuvor loyiha" sifatida baholagan holda, fuqarolarga farovonlik keltirishi uchun xavfsizlikni to'liq ta'minlashiga kafolat bergan. Pokiston esa Rossiya bilan muqobil suyultirilgan gaz (LNG) bo'yicha kelishuvlarga erishganiga qaramay, gaz narxlarini tushirish bo'yicha Turkmaniston bilan muzokaralarni davom ettirmoqda. Hindiston mintaqadagi siyosiy iqlimni kuzatuvchi kutish siyosatini qo'llab kelgan bo'lsa-da, quvurning Janubiy Osiyo eshiklarigacha yetib kelishi mamlakat uchun katta energiya muqobilini taqdim etadi.
Xulosa
2026-yil sentyabr oyidagi mavjud holat shuni ko'rsatmoqdaki, o'ttiz yillik geosiyosiy to'qnashuvlar, beqarorliklar va logistik to'siqlardan so'ng, TAPI gaz quvuri g'oyadan haqiqiy jismoniy infratuzilmaga aylandi. Afg'oniston hududidagi qurilishning kunlik 500 metrlik tezligi, quvurning 102 kilometri allaqachon bitganligi va Qozog'iston kabi yirik iqtisodiyotlarning loyihaga qiziqish bildirgani Janubiy Osiyoni Markaziy Osiyo energiya bozoriga qat'iy bog'lash vaqt masalasiga aylanganini tasdiqlaydi. Ushbu loyiha xalqaro hamkorlik, iqtisodiy rivojlanish va uzoq yillik nizolardan charchagan mintaqada barqarorlik o'rnatish yo'lidagi eng mustahkam ko'prik bo'lib xizmat qiladi.
