Shveysariya kompaniyasi bo'lishiga qaramay, o'z daromadining 99 foizini xorijdan undiradigan global oziq-ovqat yirtqichi. Urush davridagi serdaromad harbiylar shartnomalari, yuzlab milliard dollarlik agressiv yutib yuborishlar va yopiq kofe ekotizimi Nestlé korporatsiyasini jahon moliya bozorining mutlaq xo'jayiniga aylantirdi.
Moliya olamida qonuniyat oddiy, raqamlar hech qachon aldamaydi. 2023 yil yakunlariga ko'ra, Nestlé 92 milliard 998 million Shveysariya franki miqdorida daromad qildi. Lekin eng qiziq va provokatsion fakt shundaki, bu ulkan pul massasining atigi 1,18 foizi kompaniyaning o'z vatani bo'lmish Shveysariyaga to'g'ri keladi. Qolgan salkam 99 foiz kapital butun dunyo bo'ylab 188 ta davlatdan muntazam ravishda sog'ib olinadi. Bu shunchaki xalqaro transmilliy korporatsiya emas, bu chegara va to'siq bilmas, o'zining mustaqil iqtisodiy qonuniyatlariga ega bo'lgan ulkan kapital mashinasidir.
Tarixga chuqurroq nazar tashlasak, biznesning ibtidosi insonparvarlik maqsadlariga borib taqalishini ko'ramiz. 1867 yilda asli germaniyalik farmatsevt Anri Nestle chaqaloqlar o'limini kamaytirish maqsadida quruq sut ixtiro qiladi. Biroq, haqiqiy yirik biznes va ulkan naqd pul oqimlari aynan global inqirozlar va urushlar davrida maydonga chiqdi. Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari davrida global iqtisodiyot vayron bo'layotgan bir vaqtda, Nestlé davlat mudofaa shartnomalarini qo'lga kiritib, frontdagi harbiylarni quyultirilgan sut va Nescafé eriydigan qahvasi bilan ta'minlashni boshladi. Hukumatlar bilan tuzilgan bu kafolatlangan va yirik hajmdagi shartnomalar kompaniya ishlab chiqarish quvvatini o'nlab barobarga oshirdi, ulkan sof foyda keltirdi va kelajakdagi global ekspansiyani moliyalashtirish uchun dastlabki qudratli kapital bazasini shakllantirdi.
Nestlé boshqaruv kengashi azaldan o'z raqobatchilarini qonli bozor kurashlarida yo'q qilish emas, balki ularni to'g'ridan-to'g'ri naqd pul evaziga sotib olish orqali o'sish strategiyasini tanlagan. Kompaniya o'sish ko'rsatkichlarining uchdan ikki qismi aynan agressiv, lekin tashqi tomondan do'stona ko'ringan yutib yuborishlar hisobiga to'g'ri keladi. 1947 yilda Maggi brendini qo'shib olish orqali pishiriqlar va ta'm beruvchilar bozoriga kirib kelgan bo'lsa, 1988 yilda 4 milliard 500 million dollarga Britaniyaning Rowntree Mackintosh kompaniyasi sotib olinib, serdaromad KitKat brendi o'zlashtirildi. Kompaniyaning moliyaviy ishtahasi faqat oziq-ovqat bilan cheklanib qolmadi. 1974 yildayoq go'zallik va kosmetika bozoridagi ulkan marjani his qilgan korporatsiya Fransiyaning L'Oreal giganti aksiyadoriga aylandi. Bu strategik qadam Nestlé balansiga an'anaviy bozorlardagi har qanday tebranishlarni muvozanatlash imkonini berdi.
Keyingi o'n yilliklarda kompaniya o'zining yirtqichlik instinktini yanada faol ishga soldi. 1992 yilda Fransiyaning Perrier, 1998 yilda esa Italiyaning San Pellegrino kompaniyalari xarid qilinib, premium suv bozori monopollashtirildi. 2001 yilda uy hayvonlari bozori kelajagini oldindan ko'ra bilgan holda, Purina brendi qo'shib olinib, umuman yangi serdaromad tarmoqqa asos solindi. Bolalar oziq-ovqatidagi mutlaq hukmronlikni mustahkamlash uchun 2007 yilda Amerikaning Gerber kompaniyasi, 2012 yilda esa Pfizer kompaniyasining oziq-ovqat bo'linmasi 11 milliard 900 million dollarga sotib olindi. Osiyo bozorida ham Xitoyning Hsu Fu Chi va Taitaile brendlari yutib yuborildi. Raqamlar shuni ko'rsatadiki, Nestlé har qanday bozordagi potensial raqobatchini naqd pul kuchi bilan yanchib tashlashga qodir. Hatto qahva industriyasi qiroli Starbucks ham bu moliya mashinasi bilan murosaga kelishga majbur bo'ldi. 2018 yilda tuzilgan 7 milliard 150 million dollarlik kelishuv evaziga Nestlé dunyo bo'ylab Starbucks qadoqlangan mahsulotlarini sotish va foyda ko'rish huquqini to'liq o'z qo'liga oldi.
Biroq, Nestlé tarixidagi eng daho va eng ko'p sof foyda keltirgan moliyaviy sxema bu shubhasiz Nespresso kapsulali qahva tizimidir. 1986 yilda bozorga chiqarilgan ushbu tizim oddiy texnologik innovatsiya emas, balki ustara va tig' deb ataluvchi qat'iy biznes modelining mukammal ko'rinishidir. Iste'molchi hamyonbop narxda qahva mashinasini sotib oladi, biroq keyinchalik yillar davomida faqatgina rasmiy kanallar orqali sotiladigan, o'ziga xos tarzda kodlangan qimmatbaho yopiq tizimdagi kapsulalarni xarid qilishga majbur bo'ladi. Bu daho model kompaniyaga barqaror, doimiy takrorlanuvchi va o'ta yuqori marjali foyda oqimini kafolatladi. Nespresso shunchaki qahva emas, u iste'molchini moliyaviy jihatdan kompaniya ekotizimiga uzilmas qilib bog'lab qo'yuvchi aktivga aylandi.
Bugungi kunda Nestlé o'zining markazlashgan boshqaruv va mahalliy bozorlarga o'ta moslashuvchan operatsion modeli orqali jahon moliya bozorini barqaror nazorat qilmoqda. Shveysariyadagi bosh qarorgoh uzoq muddatli yirik kapital taqsimotini belgilasa, mahalliy filiallar operatsion foydani va tannarxni maksimallashtirish uchun ishlaydi. Mahalliylashtirish strategiyasi aslida logistika xarajatlarini qisqartirish va arzon mahalliy xomashyo orqali marjani kengaytirish vositasidir. Dunyo bo'ylab joylashgan 340 ta zavod uzluksiz ravishda naqd pul oqimini yaratmoqda. Nestlé birja bozorida shunchaki oziq-ovqat ishlab chiqaruvchisi emas, u to'g'ri vaqtda qilingan sarmoyalar, inqiroz davridagi strategik shartnomalar va innovatsion moliyaviy qaramlik modellari orqali qurilgan eng mukammal kapitalistik mashinadir.
