Ulkan iqtisodiy qudrat bir kunda qurilmaydi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo kimyo sanoatining mutlaq yetakchisi hamda O‘zbekiston iqtisodiyotining tayanch ustunlaridan biriga aylangan "Navoiyazot" aksiyadorlik jamiyatining tarixi uzluksiz texnologik evolyutsiya va strategik yuksalish yo‘lidir. Bu korxona shunchaki sanoat obyekti emas, balki mintaqa qishloq xo‘jaligini xomashyo qaramligidan qutqargan iqtisodiy fenomendir.
Uning poydevori 1950-yillarning oxirida, qishloq xo‘jaligining mineral o‘g‘itlarga bo‘lgan o‘tkir ehtiyojini qondirish zaruratidan paydo bo‘ldi. O‘sha davrda respublika ekin maydonlari kengayayotganiga qaramay, o‘g‘itlar uzoq o‘lkalardan, masalan, Sibir va Ukrainadan keltirilardi. Buxoro hududida ulkan tabiiy gaz konlarining ochilishi bu muammoning yechimiga aylandi. Arzon xomashyo bazasining topilishi rahbariyatni 1960-yilda Navoiy kimyo zavodini qurishdek strategik loyihani tasdiqlashga undadi. Maqsad aniq edi: o‘g‘it ishlab chiqarishni uch barobarga, organik mahsulotlar hajmini olti barobarga oshirish. Yillar davom etgan qizg‘in qurilishlardan so‘ng, 1964-yilning dekabrida zavod o‘zining ilk yarim tayyor mahsulotlari — azot va kislorodni oldi.
Tarixiy burilish esa 1964-yilning 29-dekabrida yuz berdi: birinchi marta ammiakli selitra agregatlariga yuklama berilib, korxonaning dastlabki tayyor mahsuloti olindi. 1965-yilning mart oyida esa korxonaning o‘zida sof ammiak sintez qilindi. Bu respublika iqtisodiyoti uchun tashqi qaramlikni keskin qisqartirgan muhim qadam edi.1970-yillarga kelib korxona faoliyati faqatgina noorganik o‘g‘itlar bilan cheklanib qolmadi. Organik kimyo sanoatiga qilingan dadil qadamlar natijasida sianid kislotasi, sirka kislotasi, atsetilen va atsetaldegid kabi murakkab va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarila boshlandi. 1975-yilda ushbu ulkan majmua rasman "Navoiyazot" ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi.
1991-yilda mustaqillikka erishilgach, sobiq iqtisodiy aloqalarning uzilishi va xomashyo taqchilligi korxona uchun jiddiy sinov bo‘ldi. Biroq, inqirozli holatlarda korxona ruhan sinmadi, aksincha, innovatsion yechimlar izlab, faoliyatini diversifikatsiya qildi. Ammoniy rodanid va tiomochevina kabi mahsulotlarni ishlab chiqarish tizimi tiklandi. Bozor iqtisodiyoti talablariga mos ravishda xlor, kaustik soda, metanol, formalin kabi mutlaqo yangi yo‘nalishlar o‘zlashtirildi.Korxonaning xalqaro miqyosdagi global o‘yinchiga aylanishi keyingi yillarda amalga oshirilgan ulkan investitsion dasturlar bilan bog‘liq. 2019–2020-yillarda yuz millionlab dollarlik uchta gigant majmua foydalanishga topshirildi: polivinilxlorid (PVX), kaustik soda va metanol ishlab chiqarish kompleksi, shuningdek, zamonaviy nitrat kislota hamda ammiak va karbamid ishlab chiqarish majmualari.
Ushbu inshootlar nafaqat import o‘rnini bosdi, balki "Navoiyazot"ni Xitoy, Turkiya, Rossiya va Markaziy Osiyo bozorlariga raqobatbardosh mahsulot eksport qiluvchi qudratli iqtisodiy dvigatelga aylantirdi.Mana shu oltmish yildan ortiq davom etgan uzluksiz texnologik taraqqiyot, davlatning strategik qo‘llab-quvvatlashi va to‘g‘ri korporativ boshqaruv hisobot davrining birinchi yarmiga kelib korxonani o‘z tarixidagi eng kuchli moliyaviy barqarorlikka olib chiqdi. Rasmiy moliyaviy hisobotlar ushbu sanoat gigantining sof iqtisodiy salohiyatini aniq raqamlarda isbotlab turibdi. Hisobot davri yakunlariga ko‘ra, "Navoiyazot" AJning jami aktivlari 14,4 trillion so‘mni tashkil etib, uning mamlakatdagi eng yirik korporativ mulkdorlardan biri ekanligini tasdiqladi. Ushbu aktivlarning asosiy qismi, ya'ni 11,4 trillion so‘mi uzoq muddatli aktivlardir.
O‘nlab yillar davomida kiritilgan ulkan sarmoyalar natijasida korxonaning asosiy vositalari boshlang‘ich qiymatda 17,5 trillion so‘mga yetgan bo‘lib, eskirish summasi chegirilgandan so‘ng ularning sof qoldiq qiymati 10,3 trillion so‘m darajasida barqarorlashgan. Bu ko‘rsatkichlar korxona balansida ammiak, karbamid va PVX majmualari kabi ulkan kapital sig‘imiga ega obyektlar qanday katta qiymat kasb etayotganini ko‘rsatadi. Korxonaning operatsion va savdo salohiyati uning ishlab chiqarish apparatidan-da hayratlanarlidir. Hisobot davrining birinchi yarmida kimyo giganti o‘z mahsulotlari, ishlari va xizmatlarini sotishdan jami 4 trillion 656 milliard so‘mlik misli ko‘rilmagan sof tushum oldi.
O‘tgan yilning mos davridagi 3,84 trillion so‘mlik natija bilan taqqoslaganda, bu o‘sish qisqa vaqt ichida tushumning deyarli 1 trillion so‘mga sakraganini, mahsulotlarga bo‘lgan xalqaro va ichki talabning o‘ta yuqoriligini anglatadi. Ulkan ishlab chiqarish o‘ziga yarasha yirik xarajatlarni ham talab etadi: sotilgan mahsulotlarning tannarxi 3 trillion 377 milliard so‘mni tashkil qildi. Lekin, ushbu yirik tannarx qoplangandan keyin ham, jamiyat 1 trillion 278 milliard so‘mlik yalpi foyda ko'rishga muvaffaq bo‘ldi.
Muvaffaqiyatli korporativ boshqaruv va xarajatlarni qat'iy optimallashtirish siyosati natijasida davr xarajatlari o‘tgan yilga nisbatan qisqarib, 454,7 milliard so‘mni tashkil etdi. Barcha turdagi operatsion va moliyaviy xarajatlar, jumladan, jalb qilingan kreditlar bo‘yicha foizlar va valyuta kurslari farqidan ko‘rilgan 232,6 milliard so‘mlik zararlar to‘liq chegirib tashlangandan so‘ng, "Navoiyazot" yarim yillikni 578,5 milliard so‘m miqdoridagi toza sof foyda bilan yakunladi. Bir yil oldin ushbu ko‘rsatkich atigi 186,3 milliard so‘m bo‘lganini inobatga olsak, foydaning bunday karrasiga o‘sishi milliardlab dollarlik tarixiy loyihalar nihoyat o‘zining real iqtisodiy mevasini berayotganidan darakdir. Jamiyatning mustahkam moliyaviy salomatligi uning yig‘ilib borayotgan taqsimlanmagan foydasida ham o‘z aksini topgan. Bu ko‘rsatkich yil boshidagi 642,6 milliard so‘mdan hisobot davri oxirida 1,22 trillion so‘mga yetdi.
Korxona faqatgina o‘z iqtisodiyotini emas, balki butun davlatning moliyaviy farovonligini tortib turuvchi asosiy drayverlardan biridir. Hisobot davrida zavodda faoliyat yuritayotgan 7823 nafar ishchi-xizmatchilar uchun faqatgina birinchi yarim yillikning o‘zida 403,3 milliard so‘mlik ulkan mehnatga haq to‘lash fondi shakllantirildi. Davlat oldidagi soliq majburiyatlari esa yuksak intizom bilan bajarilmoqda. Olti oy davomida byudjetga jami 262,4 milliard so‘m qo‘shilgan qiymat solig‘i, 107,6 milliard so‘m foyda solig‘i, 47,0 milliard so‘m mol-mulk solig‘i va 26,3 milliard so‘m yer soliqlari hisoblandi. Shubhasiz, bunday ulkan texnologik yangilanishlar moliyaviy qarz mablag‘lari orqali amalga oshirilgan.
Korxonaning uzoq muddatli majburiyatlari jami 9,2 trillion so‘mni tashkil etmoqda va uning 6,3 trillion so‘mi uzoq muddatli bank kreditlari hissasiga to‘g‘ri keladi. Biroq, aylanma mablag‘larning hamda savdo tushumlarining to‘g‘ri boshqarilishi natijasida qisqa muddatli joriy majburiyatlar hajmi yil boshidagi 1,79 trillion so‘mdan hisobot davri oxirida 903,3 milliard so‘mgacha, ya'ni deyarli ikki barobarga qisqartirildi. 1960-yillarda Buxoro cho‘llaridagi gaz zaxiralariga tayanib boshlangan kichik bir zavod loyihasi o‘tgan o‘nlab yillar davomidagi murakkab tarixiy va iqtisodiy sinovlarni mardonavor yengib o‘tdi. Hozirgi kunga kelib u 14,4 trillion so‘mlik aktivlarni boshqarayotgan, olti oyda 4,6 trillion so‘m daromad qilib, yarim trillion so‘mdan ortiq sof foyda yaratayotgan va xalqaro miqyosda bemalol raqobatlasha oladigan haqiqiy moliyaviy imperiyaga aylandi. Bu jarayon nafaqat bitta korxonaning rivojlanish tarixi, balki butun mamlakat milliy sanoat qudratining yorqin timsolidir.
