Markaziy bank tomonidan ilk bor e'lon qilingan «Moliyaviy ommaboplik bo'yicha milliy indekslar» hisobotining 2025-yilgi tajriba nashri O'zbekiston aholisi va kichik biznes subyektlarining jamg'arma odatlari hamda bank xizmatlaridan foydalanish holatini raqamlarda ko'rsatib berdi. O'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, aholining bank omonatlarini ochish darajasi hamon pastligicha qolmoqda, biroq mavjud mijozlarning faollik ko'rsatkichi e'tiborga molik.
Jamg'arma mahsulotlarini baholash mezonlari va natijalar
Markaziy bank jamg'arma mahsulotlarini uchta asosiy mezon bo'yicha baholadi va uning umumiy natijasi 59 ballni tashkil etdi:
Foydalanish imkoniyati: 56 ball (eng past ko'rsatkich)
Foydalanish darajasi (faollik): 68 ball (eng yuqori ko'rsatkich)
Sifat darajasi: 53 ball
Ushbu hisob-kitoblarda to'lovlar uchun ishlatiladigan talab qilib olinguncha hisobvaraqlar hisobga olinmagan. Baholash aynan pul saqlash va ko'paytirish uchun mo'ljallangan muddatli hamda jamg'arma omonatlari asosida olib borildi. Tadqiqotning eng qiziqarli xulosalaridan biri shuki, O'zbekistonda jamg'arma yoki muddatli hisobvaraqqa ega aholi ulushi bor-yo'g'i 4 foizni tashkil etadi. Bu shuni anglatadiki, bank omonatlaridan foydalanish imkoniyati (56 ball) to'lov xizmatlari (69 ball) va kreditlardan (64 ball) ancha ortda qolmoqda. Biroq, qamrov cheklangan bo'lsa-da, hisob raqam ochganlarning 66 foizi o'ta faol bo'lib, ular so'nggi 12 oy ichida uchtadan ortiq tranzaksiyani amalga oshirgan.
Sifat muammosi va hududiy-gender nomutanosiblik
Jamg'arma mahsulotlarining sifat darajasi 53 ball bilan eng past o'rinlardan birini qayd etdi. Bu to'lov xizmatlari sifatidan (74 ball) 20 ballga pastdir. Bunday o'rtacha natija banklardagi omonat shartlari, daromadlilik va muddatlarning xilma-xilligi aholining barcha qatlamlari ehtiyojlariga mos kelmasligini ko'rsatadi.
Hisobotda diqqatni tortuvchi yana bir jihat gender va hududiy kesimlar hisoblanadi. Tadqiqotda yagona ijobiy gender farqi aynan omonatlarda kuzatildi: ayollarning 6 foizida muddatli hisobvaraqlar mavjud bo'lib, bu mamlakat bo'yicha o'rtacha 4 foizlik ko'rsatkichdan yuqoridir. Bunga qarama-qarshi o'laroq, hududiy tafovut keskin — qishloq aholisining atigi 1 foizi bank omonatlaridan foydalanadi. Bu shahar va qishloq o'rtasidagi moliyaviy infratuzilma va xabardorlik borasidagi katta uzilishdan darak beradi.
Biznes segmenti: Kichik va o'rta tadbirkorlik nima uchun jamg'armaydi?
Kichik va o'rta biznes subyektlari orasida jamg'arma mahsulotlaridan foydalanish darajasi 44 ball bilan baholangan. Shunday subyektlarning 72 foizi bazaviy bank hisobvarag'iga ega bo'lsa-da, faqat 2 foizdan kamrog'i o'zining bo'sh mablag'larini muddatli depozitlarda saqlaydi.
Markaziy bank bu holatni biznesning moliyaviy tabiati bilan izohlaydi. Korxonalar aylanma mablag'larga (ish haqi, soliqlar, xomashyo) doimiy ravishda tezkor ehtiyoj sezgani uchun mablag'larni uzoq muddatga qulflab qo'yishni istamaydi. Shunga qaramasdan, biznes uchun omonatlar sifati 50 ball bilan baholangan, bu ularga taklif etilayotgan yillik o'rtacha 17,4 foizlik (qishloqlarda 16,6 foiz) daromadlilik tufayli kreditlardan (41 ball) yuqori bo'ldi.
Xulosa va yechimlar
O'zbekistonda moliyaviy ommaboplikni oshirish uchun aholi o'rtasida pulni shunchaki saqlashdan uni muntazam ravishda jamg'arib borish (investitsiya qilish) amaliyotiga o'tish zarur. Buning uchun Markaziy bank qat'iy yechimlarni taklif qildi:
Aholi uchun kichik miqdordagi mablag'larni ham osonlik bilan to'ldirish va yechib olish mumkin bo'lgan sodda, moslashuvchan omonat turlarini ishlab chiqish.
Biznes uchun esa aylanma mablag'larga tezkor kirishni cheklamagan holda, vaqtincha bo'sh pulga ham daromad yoziladigan qulay, moslashuvchan depozit shartlarini taqdim etish.
Ushbu choralargina banklardagi omonat ulushini oshirib, mamlakat moliyaviy ommaboplik indeksini yuqoriga ko'tarishi mumkin.
