Xarald V o'zi kim edi?
Qirol Xarald V 1937-yil 21-fevralda Askerdagi Skaugum qarorgohida tug'ilgan. U bo'lajak qirol Ulaf V va Shvetsiya malikasi Martaning o'g'li bo'lib, 1370-yildan beri Norvegiya tuprog'ida tug'ilgan birinchi shahzoda sifatida tarixga kirdi. Ikkinchi Jahon urushi yillarida u oilasi bilan fashistlar bosqini sababli Vashingtonda yashashga majbur bo'ldi. 1945-yilda vataniga qaytgach, u Oslo universiteti va harbiy akademiyada ta'lim oldi. 1968-yilda esa aristokrat bo'lmagan oddiy qiz — Sonya Xaraldsenga uylanib, an'analarni buzgan holda norveg xalqining qalbidan joy oldi.
U faqatgina davlat rahbari emas, balki iste'dodli sportchi ham edi. Yoshligidan yelkanli sportga qiziqib, hatto 1964-yilgi Tokio Olimpiadasida mamlakat bayroqdori bo'lgan. Garchi otasi kabi Olimpiya chempioni bo'la olmagan esada, uning sportdagi yutuqlari, jumladan 1987-yilgi jahon chempionatidagi oltin medali va 68 yoshida (yurak operatsiyasidan so'ng) Yevropa chempionatidagi g'alabasi xalq e'tiboriga tushdi.
1991-yilda taxtga o'tirgan Xarald V Norvegiya qirollik oilasini yanada zamonaviylashtirish va xalqqa yaqinlashtirish bilan ajralib turdi. "Hamma narsa Norvegiya uchun" degan shiorni qabul qilgan holda, u mamlakat bo'ylab tinimsiz sayohat qilib, oddiy xalq dardi bilan qiziqadigan davlat rahbari sifatida hurmat qozondi.
Nega Norvegiyada monarxiya hamon mavjud?
Norvegiya jahondagi eng boy, teng huquqli va demokratik davlatlardan biri sanaladi. Shunga qaramay, monarxiya instituti xalq tomonidan keng qo'llab-quvvatlanadi. Bunga bir nechta asosiy sabablar bor:
Konstitutsiyaviy cheklovlar: Norvegiya monarxi katta siyosiy kuchga ega emas, uning roli asosan ramziy va vakillik xarakteriga ega. Monarx mamlakat birligini va uning tarixiy uzviyligini ifodalaydi.
Siyosiy betaraflik: Qirol partiyaviy mojarolardan tashqarida turib, millatni birlashtiruvchi shaxs bo'lib qoladi. Siyosatchilar o'zgaradi, lekin qirol va uning ramziy qudrati barqarorlikni ta'minlaydi.
Xalqchil yondashuv: Xarald V o'z hukmronligi davrida qirollik oilasini xalqqa maksimal darajada yaqinlashtirdi. Ochiq ko'ngilliligi, dabdabadan qochishi va insoniyligi monarxiyani norveg jamiyatining ajralmas va ijobiy qismiga aylantirdi.
Qirollik oilasini saqlash qanchaga tushardi?
Norvegiyada qirollik oilasini saqlab turish, shubhasiz, ma'lum mablag'larni talab qiladi. Mamlakat byudjetidan qirollik saroyini saqlash, davlat tashriflari, shaxsiy va boshqa operatsion xarajatlar uchun har yili mablag' ajratiladi. Garchi aniq raqamlar yildan-yilga o'zgarib tursa-da, qirollik oilasining ta'minoti uchun davlat byudjetidan sarflanadigan mablag' Yevropadagi boshqa monarxiyalar (masalan, Buyuk Britaniya) bilan solishtirganda ancha o'rtacha hisoblanadi.
Ko'pgina norvegiyaliklar qirollik oilasini saqlash uchun qilingan xarajatlarni o'ziga xos "xalqaro brending" investitsiyasi deb bilishadi. Qirolning davlat tashriflari va elchilik vazifalari mamlakatning siyosiy obro'sini va iqtisodiy aloqalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Monarxning imkoniyatlari qanday edi?
Garchi konstitutsiyaviy jihatdan uning vakolatlari cheklangan bo'lsa-da, qirol muhim davlat funksiyalarini bajarar edi:
Hukumatni shakllantirish: Norvegiya konstitutsiyasiga ko'ra, qirol bosh vazirni rasman tayinlaydi (garchi bu parlament saylovlari natijalariga bog'liq bo'lsa ham).
Davlat kengashi: U har juma kuni hukumat qarorlarini tasdiqlaydigan Davlat kengashini (Statsråd) boshqaradi.
Tashqi ishlar: Qirol chet ellik elchilarni qabul qiladi, davlat tashriflarini amalga oshiradi va Norvegiyaning dunyodagi oliy vakili sanaladi.
Mudofaa: U Norvegiya qurolli kuchlarining Bosh qo'mondoni bo'lib, to'laqonli general va admiral unvonlariga ega edi.
Qirollik oilasidagi mojarolar
Garchi Xarald V ning obro'si doim baland bo'lsa-da, uning oilasi mojarolardan xoli bo'lmagan. Eng katta munozaralar uning qizi, malika Marta Luiza bilan bog'liq bo'ldi. Malikaning ekstravagant xulq-atvori, qator biznes tashabbuslari va o'zini "angellar bilan gaplashuvchi" sifatida tanitgani jamoatchilikda katta savollar tug'dirdi. Shuningdek, uning shoman Durek Verrett bilan unashuvi va to'yi (bu norveg jamiyatida qizg'in bahslarga sabab bo'ldi) qirollik saroyi uchun bir qancha qiyinchiliklar tug'dirdi. Shu sababli malika Marta Luiza o'zining rasmiy vazifalaridan va "Qirollik oliylari" unvonidan voz kechishga majbur bo'ldi.
Biroq, qirol Xarald V bunday oilaviy inqirozlarni sabr-toqat va insoniylik bilan yengib o'tdi, bu esa uning "xalq qiroli" sifatidagi maqomini yanada mustahkamladi.
Xulosa qilib aytganda, Xarald V nafaqat Norvegiya xalqining yetakchisi, balki uning eng sodiq xizmatkori ham edi. Uning vafoti butun mamlakat uchun katta yo'qotish bo'ldi va uning qoldirgan merosi, ayniqsa monarxiyani xalqqa yaqinlashtirishdagi xizmatlari kelajak avlodlar tomonidan eslab qolinadi. Endi taxtni uning o'g'li, valiaht shahzoda Xokon qabul qilib oladi.
