Bugun, 2026-yilning 30-avgust tongida Toshkent viloyati Olmaliq shahrining "Markaziy Oydin" dehqon bozorida ulkan yong'in yuz berdi. Olov tillari qisqa vaqt ichida o'nlab savdo nuqtalarini yutib yubordi. Jabrlanganlar yo'qligi — yagona ijobiy xabar, ammo yuzlab tadbirkorlarning yillab yiqqan mol-mulki va tovari ko'z o'ngida kulga aylandi. Eng achinarlisi shundaki, bu joriy yildagi birinchi holat emas. O'zbekiston bozorlari va savdo majmualari go'yoki tizimli ravishda yonib ketayotgandek tasavvur uyg'onmoqda. Iqtisodiyotning qon tomiri bo'lgan savdo nuqtalarida nima sodir bo'lyapti? Nega yong'in xavfsizligi masalasi doim fojiadan keyingina esga olinadi?
Ushbu chigal vaziyatga oydinlik kiritish va asrlar davomida shakllangan "bozor madaniyati"dagi texnik inqirozni tahlil qilish maqsadida biz eng nufuzli ekspertlardan biriga yuzlandik. Suhbatdoshimiz — "OSK SMART PROTECT" MCHJ direktori Kamoliddin Qudratov. Uning jamoasi yong'in xavfsizligi sohasida o'ziga xos standart o'rnatgan bo'lib, Inditex UZ (ZARA, ZARA MAN, Massimo Dutti, Pull&Bear, Bershka) kabi global riteyl gigantlari, L'Etoile xalqaro tarmog'i, Galmart supermarketi va Papaxa restorani kabi yirik va talabchan ob'yektlarning xavfsizligini bevosita ta'minlab keladi. Global standartlarni mahalliy bozorga olib kirgan mutaxassis ochiqchasiga gapirib berdi.
— Kamoliddin aka, yana bir bozor yondi. Nega biz bu ssenariyni qayta-qayta ko'ryapmiz?
— Sabablar yuzada yotibdi. Buni biz Yaponiyaning TAS Capital Partners kompaniyasi bilan hamkorlikda o'tkazgan yong'in auditlarida doimiy ravishda ko'ramiz. Asosiy muammo — nazoratsiz aralashuv. Ijarachilar o'zboshimchalik bilan do'konini qayta quradi, elektr tarmog'ini loyihada ko'rsatilganidan o'n barobar ortiq yuklaydi. Buni tizimli tekshiradigan mexanizm yo'q. Faqat bitta faktni aytaman: 2026-yilning avgust oyida Toshkentning 6 ta yirik bozori — Navro'z, Qo'yliq, Abu Saxiy, O'rikzor, Farhod va Askiya tekshiruvdan o'tkazildi. Oltitasining barchasida jiddiy qoidabuzarliklar topildi, ayrimlarida xavf shu qadar yuqori ediki, elektr ta'minoti butunlay uzib qo'yildi. Oltitadan oltita ob'yektda yong'in xavfi chiqishi — bu tasodif emas, balki chuqur ildiz otgan tizimli inqirozdir.
— Jamiyatda "simlar eskirgan, texnika chidamadi" degan fikr yuradi. Aslida ayb simdami yoki inson omilidami?
— Sim o'z-o'zidan yonib ketmaydi. Agar kabel to'g'ri kesimda tanlangan va maxsus himoya gofrasi ichida yotqizilgan bo'lsa, u o'z resursini so'nggi kunigacha muammosiz o'taydi. Fojia ildizi litsenziyasiz ishlaydigan mardikor-elektriklar va mutlaq nazoratsizlikdadir. Ruxsatsiz ulanishlar, tizimga tushadigan haddan tashqari yuklama, yalang'och simlarni gofrasiz shiftga tortish — yong'inlarning mutlaq ko'pchiligi kabelning "yoshi" tufayli emas, balki aynan shu kabi sovuqqon inson qarorlari tufayli sodir bo'ladi.
— Nega tadbirkorlar biznesning eng muhim qismi — xavfsizlikka investitsiya qilishdan qochishadi?
— Kechagacha buning jazosi juda yengil, jarimalar kulgili darajada edi. Tadbirkor qonunni buzish orqali xavfsizlik tizimidan pul tejashni foydaliroq deb bilar edi. Ammo o'yin qoidalari o'zgardi. 2026-yil 9-iyulda Senat mutlaqo yangi qonunni ma'qulladi va u 22-iyuldan kuchga kirdi. Endi bozor va majmualar egalari uchun yong'in sug'urtasi majburiy qilib belgilandi. Shaxsiy javobgarlik kiritildi va eng asosiysi — FVV xavf tug'ilganda faoliyatni to'liq to'xtatish huquqiga ega bo'ldi. Endi xavfsizlikka pul sarflamaslik qizg'anchiqlik emas, balki biznesni yo'qotishga olib boruvchi real moliyaviy va huquqiy xatar hisoblanadi.
— Qog'ozda tizimlar bor. Ammo ular real hayotda chinakamiga ishlaydimi?
— Aksariyat hollarda — yo'q. Tizimlar faqat davlat organlari bosimi ostidagina harakatga keladi. Masalan, shu yilning avgustida Qo'yliq bozori boshqarmasi rasman e'lon qildi: chiroq faqatgina "barcha kamchiliklar to'liq bartaraf etilgandan keyin" yonadi. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, Avtomatik yong'in signalizatsiyasi (APS) birinchi marta yolg'on signal bergandayoq, bezovta bo'lgan qorovul uni shunchaki o'chirib qo'yadi. Avtomatik o't o'chirish tizimidagi (APT) suv esa qishda muzlab qolmasligi uchun santexniklar tomonidan bo'shatib yuboriladi va bahorda qayta to'ldirilish esdan chiqadi.
— Arzon qurilish materiallari bozorni porox bochkasiga aylantiryaptimi?
— Ha, hamda bu ikki tomonlama zarba. Tadbirkorlar arzon sendvich-panellarni yaxshi ko'radi, ammo uning ichidagi penopolistirol yadrosi yong'in xavfliligining eng yuqori guruhiga kiradi. Buni avgust oyidagi Namangan qurilish materiallari bozoridagi dahshatli yong'in ham yaqqol isbotladi. Bunga qo'shimcha ravishda, chalasavod o'rnatuvchilar qimmatbaho, yong'inga chidamli kabellar o'rniga oddiy, yupqa telefon yoki dinamik simlarini gofrasiz tortib ketishadi. Bu simlar birinchi yuklamadayoq qiziydi va yong'in keltirib chiqaradi.
— O't o'chirishdan ko'ra uning oldini olish chindan ham iqtisodiy jihatdan samaralimi?
— Buni raqamlar aniq ko'rsatib turibdi. 2025-yildagi "Uch Qahramon" bozoridagi yong'inni eslang: zarar 74 milliard so'mni tashkil etdi, 137 nafar tadbirkorning butun hayoti davomida tiklagan do'koni kul bo'ldi. Xalqaro amaliyotga qarasak, sifatli sug'orish (sprinkler) tizimini noldan o'rnatish ob'yekt qurilish byudjetining atigi 1 foizini tashkil qiladi. Ammo u ehtimoliy zararni o'rtacha 20 baravarga qisqartiradi. Profilaktika — bu ortiqcha xarajat emas, balki biznesning ertaga ham yashab qolishi uchun yagona kafolatdir.
— Dunyo AI va dronlar bilan yong'in o'chirmoqda. Biz nima uchun bunchalik ortdamiz?
— Haqiqatan ham, dunyo ancha ilgarilab ketdi. AI-sensorlar bugun tutun, harorat va gaz miqdorini bir vaqtning o'zida tahlil qilib, yolg'on signallarni nolga tushirmoqda. Xitoyda hatto o't o'chirish robotlari va sun'iy intellektli dronlar sanoat miqyosida ishlayapti. Bizning ortda qolayotganimizning asosiy sababi moliya emas. Elektr simlari ochiq yotgan, infratuzilmasi chirk bosgan binoga "aqlli" sensor o'rnatishdan nima naf? Avval bazaviy poydevorni va elementar qoidalarni to'g'rilash kerak.
— Nega aynan aqlli texnologiya inson omilini hal qila oladi deb o'ylaysiz?
— Chunki algoritm charchamaydi, uxlab qolmaydi va "balki bu shunchaki changdir" deb signalni o'chirib qo'ymaydi. Zamonaviy AI tizimi xavfni sezishi bilan bir vaqtning o'zida bir nechta nuqtaga — ob'yekt boshqaruvchisiga, FVV pultiga va bevosita mulkdorning telefoniga signal yuboradi. Natijada, bitta savodsiz qorovulning noto'g'ri qarori butun boshli bozorning yonib ketishiga sabab bo'la olmaydi.
— Bozorlarimizdagi eng katta, ammo hech kim gapirmaydigan muammo nima?
— Mas'uliyatning yetimligida. Yong'in xavfsizligi hech kimning bevosita shaxsiy vazifasi emas. Biznes egasi marketing, bojxona va sotuv bilan band. Minglab odamlar ishlaydigan ob'yektda aynan xavfsizlik uchun javob beradigan, real texnik bilimga ega bo'lgan mutaxassis yo'q. Davlat qonun yozishi, sug'urta joriy etishi mumkin, ammo har kuni o'sha kabellarni borib tekshiradigan, kundalik nazorat qiluvchi egasining o'zi yo'q.
— Ertaga yana fojia takrorlanmasligi uchun bugun qilinishi kerak bo'lgan 3 ta aniq qadamni ayta olasizmi?
— Birinchidan, so'nggi 2 yildagi barcha yirik yong'inlarni — Uch Qahramon, Izza, Beshqo'rg'on, Qo'yliq, Namangan va bugungi Olmaliq fojiasini bitta ochiq analitik bazaga jamlab, umumiy texnik sabablarni ajratib olish kerak. Ikkinchidan, har bir yirik ob'yektda bir martalik, nomiga o'tkaziladigan emas, balki 24/7 ishlaydigan litsenziyalangan, autsorsing yong'in nazorati o'rnatilishi shart. Uchinchidan, barcha tijorat ob'yektlarining elektr tizimini to'liq mustaqil auditdan o'tkazish talab etiladi: gofra, kabel kesimi, UZO (himoya o'chirish qurilmasi) holati tekshirilishi va har bir montajdan so'ng majburiy laboratoriya xulosasi olinishi qonunan qat'iy belgilanishi zarur.
