Davlatni ulkan bir transmilliy korporatsiya deb tasavvur qiling. Turkiya so'nggi yigirma yil davomida agressiv kengayish strategiyasini tanladi. Yaqin Sharqdan tortib, Sharqiy O'rtayer dengizi, Kavkaz, Markaziy Osiyo, Bolqon va Afrika shoxigacha bo'lgan hududlarda o'zining diplomatik va harbiy filiallarini ochdi. Ammo har qanday tajribali moliya tahlilchisi biladiki, agressiv bozor egallash katta kapital talab qiladi. Anqaraning geosiyosiy ambitsiyalari doimiy ravishda uning operatsion daromadlaridan oshib tushdi. Ushbu ulkan faollik aslida barqaror eksport hisobiga emas, balki qisqa muddatli xorijiy qarzlar va surunkali joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi evaziga moliyalashtirilgan edi.
Kompaniyaning oltin davri ikki minginchi yillarning boshiga to'g'ri keladi. Bir ming to'qqiz yuz to'qsoninchi yillardan ikki ming to'rtinchi yilgacha mamlakatga o'rtacha hisobda bor-yo'g'i bir milliard dollar to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar kirib kelgan. Ikki ming oltinchi yilga kelib bu ko'rsatkich yigirma milliard dollardan oshib ketdi. Ikki ming beshinchi va ikki ming oltinchi yillarda jami yigirma to'qqiz milliard dollarlik xorijiy sarmoya jalb qilindi. Moliyaviy ko'rsatkichlar hayratlanarli darajada edi. Ikki ming to'rtinchi yilda real yalpi milliy mahsulot qariyb o'n foizga o'sdi. Inflyatsiya oltmish sakkiz foizdan to'qqiz foizgacha pasaydi. Xalqaro kapital bozorlari Turkiya iqtisodiyotiga cheksiz ishonch bildira boshladi.
Biroq sarmoyaning yo'nalishi xato tanlangan edi. O'n milliardlab dollar eksport imkoniyatlarini oshiradigan yangi zavodlar yoki yuqori texnologiyali klasterlar qurishga emas, balki tijorat banklari, telekommunikatsiya kompaniyalari va ko'chmas mulkni sotib olishga sarflandi. Valyuta oqimi lirani sun'iy ravishda mustahkamladi, bu esa importni arzonlashtirib, eksport daromadlarini bo'g'ib qo'ydi. Ikki ming o'n birinchi yilga kelib joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi yalpi ichki mahsulotning o'n foiziga yetdi. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti ekspertlari bu ko'rsatkich eng ko'pi bilan besh foiz bo'lishi kerakligini ogohlantirgan edi. Moliyaviy jarlik sari yo'l shunday boshlandi.
Ushbu mo'rt iqtisodiy poydevor rahbariyatning g'ayrioddiy moliyaviy tajribalari bilan to'qnash kelganda haqiqiy inqiroz yuz berdi. Prezident Rajab Toyyib Erdo'g'anning yuqori foiz stavkalari inflyatsiyani pasaytirmaydi, balki uni keltirib chiqaradi degan shaxsiy iqtisodiy nazariyasi butun bir davlatning monetar siyosatini izdan chiqardi. Inflyatsiya osmonga sapchiyotgan va lira qadrsizlanayotgan bir paytda, Markaziy bankka stavkalarni pasaytirish bo'yicha kuchli bosim o'tkazildi. Oqibatda xalqaro investorlar ishonchi yo'qoldi, kapital mamlakatdan qochib keta boshladi. Aholi o'z jamg'armalarini qadrsizlanayotgan liradan dollar, yevro, oltin va ko'chmas mulkka o'tkazishi bozorlarga navbatdagi zarba bo'ldi. Ikki ming yigirma uchinchi yilda inflyatsiya oltmish to'rt foizdan oshib ketdi. Valyuta bozorini barqarorlashtirishga bo'lgan umidsiz urinishlar natijasida Markaziy bank atigi besh oy ichida o'ttiz milliard dollarlik xalqaro zaxiralarini yo'qotdi.
Shunday og'ir moliyaviy sharoitda Turkiya qanday qilib yirik mintaqaviy o'yinchi bo'lib qolmoqda? Yechim harbiy-sanoat kompleksida topildi. Mamlakat o'zining mudofaa byudjetini o'ttiz milliard dollarga yetkazdi. Turk dronlari, zirhli avtomobillari va dengiz tizimlari nafaqat eksport daromadini keltirmoqda, balki geosiyosiy kapitalga aylanmoqda. Mudofaa savdosi ortidan texnik xizmat ko'rsatish, dasturiy ta'minot va hududiy nazorat kabi uzoq muddatli shartnomalar imzolanmoqda. Anqara xarajatlarni Qatardagi moliya markazlari yoki Afrikadagi mahalliy hukumatlar bilan bo'lishish orqali tarmoqli qudratni namoyish etish deb ataladigan tejamkor modelni o'zlashtirdi. Liviyadagi maxsus operatsiyalar va Somalidagi ta'lim markazlari bu moliyaviy-geosiyosiy biznes modelning amaldagi isbotidir.
Ikki ming yigirma uchinchi yilning o'rtalarida Mehmet Shimshek moliya vaziri etib tayinlanishi bilan korporativ boshqaruvga an'anaviy yondashuv qaytgandek bo'ldi. Inqirozli vaziyatni yumshatish uchun foiz stavkalari keskin oshirildi, byurokratik bozor buzilishlari asta-sekin bartaraf etildi. Zaxiralar tiklanib, joriy hisob taqchilligi qisqara boshladi. Ammo zarba juda chuqur edi. Narxlarning barqarorlashishi og'ir kechmoqda. Inflyatsiya joriy yilda qirq to'rt foizga, kelgusi yilda esa o'ttiz foizga tushishi kutilmoqda. Bu ko'rsatkichlar rasmiy besh foizlik maqsaddan juda uzoq. Qarzga botgan korporativ mashina hanuzgacha nafas qismoqda.
Asosiy muammo shundaki, Turkiya arzon ishchi kuchi va xorijiy kapitalga asoslangan o'sish bosqichidan yuqori texnologiyalar va mehnat unumdorligiga asoslangan barqaror rivojlanish bosqichiga o'ta olmadi. Jahon banki tahlillariga ko'ra, mamlakat eksporti yetarli darajada innovatsion emas. Korrupsiyaning yuqori darajasi va iqtisodiy erkinlikning pastligi investitsion jozibadorlikni o'ldirmoqda. Mintaqaviy yetakchilik faqatgina dronlar va harbiy bazalar bilan o'lchanmaydi. Haqiqiy qudrat kuchli, mustaqil va texnologik jihatdan ilg'or iqtisodiy balansga asoslanishi shart. Aks holda, kapital yetishmovchiligi har qanday geosiyosiy g'alabani navbatdagi inflyatsiya yong'inida kuydirib yuboraveradi.
