2025-yil yakunlariga ko'ra, O'zbekiston telekommunikatsiya bozori o'zining tarixiy maksimumini yangilab, 24,87 trillion so'mga (2,07 milliard dollar) yetdi. Biroq, 18,3 foizlik bu ta'sirchan o'sish ortida raqobatbardosh erkin bozor emas, balki qat'iy markazlashgan davlat monopoliyasi hamda xususiy operatorlarning texnologik omon qolish poygasi yashiringan.
Hukumatning «O'zbekiston — 2030» strategiyasi doirasida mamlakatni mintaqaviy IT-xabga aylantirish rejasi barcha magistral tarmoqlarni darhol modernizatsiya qilishni talab etmoqda. Davlat va korporativ sektor oldiga internet tezligini 10 barobarga oshirish hamda 100 foizlik optik tolali qamrovga erishish vazifasi qo'yilgan bir sharoitda, kapital xarajatlar (CAPEX) yuki va daromadlarni taqsimlashdagi assimetriya moliya bozoridagi ziddiyatlarni faol kuchaytirmoqda.
Daromadlar arxitekturasi va ARPU ziddiyati
Tahliliy Nexign agentligi ma'lumotlariga ko'ra, sektor tushumlarining yarmidan ko'pi — 51 foizi to'g'ridan-to'g'ri internetga ulanish xizmatlari hissasiga to'g'ri keladi. Mobil aloqa 27,7 foizni, xalqaro va shaharlararo qo'ng'iroqlar esa atigi 8,5 foizni tashkil etib, an'anaviy ovozli xizmatlar inqirozi chuqurlashganini tasdiqlaydi. Yana 7,9 foiz daromad faqatgina ma'lumotlar uzatish tarmoqlaridan olingan.
Eng keskin moliyaviy ziddiyat o'rtacha daromad ko'rsatkichlarida namoyon bo'ldi. 2020–2024-yillar oralig'ida mobil internet foydalanuvchilaridan olinadigan ARPU yillik o'rtacha 21,2 foizga barqaror ko'tarilgan bo'lsa, simli keng polosali ulanish tarmog'ida bu ko'rsatkich har yili 6,73 foizga qulab bordi.
83 foizlik monopoliya va infratuzilma qamali
Bozordagi bu moliyaviy anomaliya to'g'ridan-to'g'ri institutsional monopoliya bilan bog'liq. Uy interneti va simli aloqa segmentining 83 foizi yagona davlat korxonasi — «O'zbektelekom» nazorati ostida. Keng polosali tarmoqdagi doimiy narx dempingi va ARPU'ning tushirib yuborilishi xususiy operatorlar uchun simli infratuzilmaga sarmoya kiritish jozibadorligini deyarli yo'qqa chiqardi.
Natijada bozorda o'ta keskin assimetriya yuzaga keldi. Mamlakatda mobil aloqa abonentlari soni 36,3 million kishiga (qamrov 96,6%) yetgan bir sharoitda, simli internet foydalanuvchilari bazasi atigi 2,93 million darajasida qotib qolgan. Ko'plab yirik infratuzilma loyihalari faqatgina bitta o'yinchi tomonidan, to'g'ridan-to'g'ri davlat ko'magida amalga oshirilmoqda.
5G FWA va korporativ diversifikatsiya
Kabel monopoliyasiga javoban xususiy uyali aloqa operatorlari kapitalni 5G tarmoqlari va FWA (Fixed Wireless Access – qayd etilgan simsiz ulanish) texnologiyalariga keskin burib yubordi. O'zbekiston aholisining katta qismi qishloq hududlarida yashashi va relefning asosan tekisligi 5G FWA orqali «O'zbektelekom» monopoliyasini aylanib o'tish imkonini bermoqda. Toshkentdagi texnologik zonalar va biznes klasterlarda yakunlangan 5G sinovlari endilikda yuqori yuklamali hududlarda ommaviy tijoriy bosqichga ko'chdi.
An'anaviy trafikdan olinadigan marja qisqarishi fonida, bozor o'yinchilari daromadlarni diversifikatsiya qilishga majbur. Chakana sektorda operatorlar bazaviy aloqa xizmatlaridan voz kechib, superilovalar, fintex va striming bozorini egallamoqda. Korporativ B2B segmentida esa bulutli tizimlar, yopiq VPN tarmoqlari va sun'iy intellekt platformalarini joriy etish orqali xizmatlar tannarxi sun'iy ravishda oshirilmoqda.
Bozorning o'rtacha yillik o'sish sur'ati 12,1 foiz darajasida saqlanib, 2028-yilga borib umumiy hajm 35,02 trillion so'mga (2,91 milliard dollar) yetishi prognoz qilinmoqda. Biroq, tayanch infratuzilmani yakkahokimlikda nazorat qiluvchi davlat monopoliyasi va texnologik transformatsiyaga milliardlab sarmoya tikayotgan xususiy kapital o'rtasidagi bu ziddiyat, tez orada mobil tariflar narxlari urushini mutlaqo yangi, shafqatsiz bosqichga ko'chiradi.
