Jahon bozorlaridagi beqarorlik va an'anaviy logistika zanjirlarining uzilishi fonida O'zbekiston o'zining eksport va import yuklari uchun strategik muqobil yo'nalishlarni diversifikatsiya qilishni tezlashtirmoqda. Bu borada Qozog'istonning Kaspiy dengizidagi portlari — Oqtov va Kuryk Markaziy Osiyoni Kavkaz, Turkiya va bevosita Yevropa qit'asi bilan bog'lovchi asosiy tranzit xabiga aylanib ulgurdi. Ikki davlat o'rtasida erishilgan so'nggi kelishuvlar hududiy savdo-iqtisodiy hamkorlikning mutlaqo yangi bosqichiga qadam qo'yilganini anglatadi.
Tarif preferensiyalari va eksport raqobatbardoshligi
Xususan, O'zbekiston va Qozog'iston temir yo'l ma'muriyatlari neft mahsulotlari hamda mineral o'g'itlarni Kuryk porti orqali tranzit qilish bo'yicha maxsus tarif preferensiyalarini tasdiqladi. Ushbu iqtisodiy yengillik O'zbekiston sanoat korxonalari uchun Gruziya portlari orqali Yevropa bozorlariga chiqish tannarxini keskin pasaytiradi. Kuryk portining geografik jihatdan O'zbekistonga eng yaqin dengiz darvozasi ekanligi inobatga olinsa, yangi tariflar eksportyorlarimiz uchun bevosita raqobatbardoshlikni oshiruvchi muhim vositaga aylanadi. Bunga parallel ravishda, Oqtov xalqaro dengiz savdo porti rahbariyati o'zbekistonlik eksportyorlar uchun vaqtinchalik saqlash omborlarini ajratib, infratuzilmaviy ko'makni kengaytirdi.
Mang'istau xabining makroiqtisodiy roli
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, Mang'istau viloyatida joylashgan yirik dengiz portlari O'zbekistonning tashqi savdo siyosatida uzluksiz ta'minot zanjirini kafolatlovchi asosiy halqa sanaladi. Jahon okeaniga to'g'ridan-to'g'ri chiqish imkoniyati cheklangan mamlakat iqtisodiyoti uchun, aynan ushbu Kaspiy darvozalari hududiy ishlab chiqaruvchilarni global moliya va tovar bozorlari bilan bog'lab turuvchi tayanch tranzit vazifasini o'taydi. Qo'shimcha ombor xizmatlarining joriy etilishi mahalliy biznes uchun operatsion va aylanma mablag'larni tejash, shuningdek, logistik shoklardan himoyalanish imkonini beradi.
Infratuzilmaviy ko'rsatkichlar va o'tkazish quvvati
Raqamlarga e'tibor qaratsak, logistik faollikning qanchalik tez o'sayotganini ko'rish mumkin. Yilning birinchi yarmida Oqtov porti orqali O'zbekiston tomon 50 ming tonna tranzit yuki va 1,7 mingdan ziyod konteyner yetkazib berildi. Tranzit tezligi sutkasiga 1000 kilometrgacha yetkazilgani tovar aylanmasidagi operatsion kechikishlarni minimallashtiradi. Umuman olganda, 2025-yilda Transkaspiy xalqaro transport yo'nalishi orqali o'zbek yuklarini qayta ishlash hajmi 60 foizdan ko'proqqa o'sdi. 2022–2025-yillar oralig'ida Qozog'iston portlari orqali konteyner tranzitining 3,8 barobarga sakrashi makroiqtisodiy miqyosdagi talabning naqadar yuqori ekanligini tasdiqlaydi.
Dengiz portlaridagi modernizatsiya ishlari ham logistik quvvatlarni oshirishga xizmat qilmoqda. 2024-yilda Kuryk portida amalga oshirilgan tubni chuqurlashtirish loyihasi natijasida paromlarga xizmat ko'rsatish vaqti 20 soatdan 12 soatgacha qisqardi. Muhimi shundaki, endilikda paromlar har bir qatnovda qo'shimcha 500 tonnagacha yuk qabul qilish imkoniyatiga ega. Hozirgi kunda Oqtov portining yillik quvvati 12 million tonnani tashkil etsa, Kuryk bilan birgalikda Kaspiydagi umumiy o'tkazish qobiliyati 22 million tonnaga yetadi. Oqtovdagi konteyner xabining ikkinchi bosqichi 2027–2028-yillarda ishga tushirilishi orqali uning quvvati yiliga 240 ming TEU ga yetkazilishi rejalashtirilgan.
Ushbu ulkan tranzit tarmog'ining kelajakdagi samaradorligini ta'minlash maqsadida tomonlar ichki logistik zonalarni integratsiya qilish imkoniyatlarini ko'rib chiqmoqda. Xususan, Oqtov xalqaro konteyner xabi va O'zbekistondagi Chuqursoy konteyner maydonchasi o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri kooperatsiya o'rnatilishi kutilmoqda. Ikki mamlakat hukumatlarining temir yo'l o'tkazish quvvatlarini ikki barobarga oshirish niyati transmilliy yuk tashish xarajatlarini pasaytirish va Markaziy Osiyoning global ta'minot zanjiridagi strategik o'rnini mustahkamlash uchun tashlangan kapital ahamiyatga ega makroiqtisodiy yurishdir. Mintaqadagi bu kabi yirik va maqsadli diversifikatsiya istiqbolda barqaror savdo aylanmasining uzluksiz ishlashiga poydevor yaratadi.
