Biznesda pulni tom ma'noda osmondan qilish mumkinmi degan savolga eng aniq va yorqin javobni Uzaeronavigatsiya mas'uliyati cheklangan jamiyati misolida ko'rish mumkin. O'zbekistonning deyarli 480 ming kvadrat kilometr havo hududini yakkaboshchilik asosida nazorat qiluvchi ushbu strategik monopoliya mamlakat fuqaro aviatsiyasi tizimining eng muhim va daromadli qon tomiri hisoblanadi. Bir ming to'qqiz yuz to'qson birinchi yilda tashkil etilgan ushbu ulkan tuzilma bugungi kunda uzunligi 24 ming kilometrdan ortiq bo'lgan havo trassalari hamda qo'shni davlatlar bilan bog'lovchi 61 ta samoviy yo'laklarni o'z ichiga olgan butun boshli ko'rinmas imperiyani boshqaradi.
Uning doimiy mijozlari qatorida O'zbekiston havo hududidan tranzit orqali o'tuvchi 400 dan ortiq xalqaro aviakompaniyalar va mahalliy aeroportlarda qo'nishni amalga oshiruvchi 50 dan ziyod yirik tashuvchilar mavjud. Ushbu korxonaning asosiy mahsuloti bu xavfsizlik va vaqt, asosiy daromadi esa havo kengliklaridan foydalanganlik uchun olinadigan to'lovlardir. Lekin bugun biz aviatsiya xavfsizligi yoki texnik tafsilotlar haqida emas, balki osmonda aylanayotgan ulkan moliyaviy oqimlar, yo'qotilayotgan rentabellik va biznesdagi ziddiyatli raqamlar haqida chuqur tahlil yuritamiz.Har bir samolyotning O'zbekiston osmonini kesib o'tishi yirik miqdordagi valyuta tushumini anglatadi. Iqtisodiy qoidalarga muvofiq, Uzaeronavigatsiya xorijiy aviakompaniyalarga ko'rsatilgan eksport xizmatlari uchun tariflarni to'g'ridan to'g'ri erkin konvertatsiya qilinadigan valyutada, aniqrog'i Amerika dollarida belgilash huquqiga ega.
Narxlar siyosati ancha keskin va serdaromad etib belgilangan. Xususan, aerodrom hududida yo'nalish bo'yicha navigatsiya xizmati har bir havo kemasi uchun 50 dollar tursa, samolyotning uchish va qo'nishini ta'minlash uning maksimal og'irligining har bir tonnasi uchun 5 dollardan baholanadi. Bunga qo'shimcha ravishda parvoz rejalarini ishlash uchun 16 dollar hamda havodagi harakatga xizmat ko'rsatish xabarnomalari uchun yana 16 dollardan majburiy yig'im undiriladi. Ushbu narxlarga qo'shilgan qiymat solig'i kiritilmagan bo'lib, barcha tushumlar to'g'ridan to'g'ri korxona hisobiga sof daromad manbai bo'lib tushadi. Endi ushbu qat'iy belgilangan tariflarni so'nggi yillardagi parvozlar statistikasiga ko'paytirib ko'rsak, haqiqiy iqtisodiy manzara namoyon bo'ladi.
Moliya va audit hisobotlari shuni aniq ko'rsatmoqdaki, Markaziy Osiyo osmonidagi tirbandlik va tranzit oqimi yildan yilga jadal ortib bormoqda. Ikki ming yigirma uchinchi yilda korxona 187 ming 900 ta havo kemasiga xizmat ko'rsatib, yillik rejani 130 foizga oshirib bajargan edi. Ikki ming yigirma to'rtinchi yilda bu ko'rsatkich yanada o'sib, 255 ming 800 tani tashkil etgan bo'lsa, ikki ming yigirma beshinchi yilga kelib xizmat ko'rsatilgan samolyotlar soni 271 ming 600 taga yetdi. E'tibor bering, atigi ikki yil ichida xalqaro va mahalliy mijozlar oqimi salkam qirq besh foizga o'sgan. Oddiy moliyaviy mantiqqa ko'ra, xarajatlar deyarli barqaror bo'lgan bunday tayyor infratuzilma biznesida daromad va ayniqsa sof foyda eksponensial tarzda osmonga sapchishi kerak edi. Biroq moliya olamida qonuniyatlar doim ham kutilgan natijani beravermaydi.
2026 yilning yozida O'zbekiston Respublikasi Hisob palatasi tomonidan o'tkazilgan chuqurlashtirilgan audit tahlillari mamlakatning eng yirik rentabelli korxonalaridan biridagi g'alati moliyaviy anomaliyani yuzaga chiqardi. Katta hajmda parvozlar va shunga mos ravishda tushumlar o'sganiga qaramay, Uzaeronavigatsiya markazining 2025 yildagi sof foydasi 2024 yilga nisbatan birdaniga 49 milliard 100 million so'mga, ya'ni o'n ikki yarim foizga qulagan. Buning ortidan korxonaning umumiy rentabellik darajasi ham 42 butun yuzdan 7 foizdan 35 butun yuzdan 6 foizgacha pasayib ketgan.
Osmondagi yuz minglab samolyotlar tashlab ketgan millionlab dollarlar qayerga ketdi? Nega monopoliya tashkilotning foydasi erib bormoqda? Rasmiy audit natijalariga ko'ra, korxonada shubhali xarajatlar va asossiz investitsiya yuki keskin ortib ketgan, shuningdek, debitorlik hamda kreditorlik qarzdorliklarining nazoratsiz o'sishi moliyaviy barqarorlikka jiddiy va to'g'ridan to'g'ri zarba bergan. Yana bir muhim jihat shundaki, milliardlab mablag'lar sarflangan mavjud osmon infratuzilmasidan to'liq va samarali foydalanilmayapti. Bundan tashqari, korporativ boshqaruvning zamonaviy usullari, mustaqil ichki audit tekshiruvlari hamda xodimlarni baholashning muhim ko'rsatkichlari tizimi umuman ishlamayapti. Oqibatda tashkilot g'aznasiga tushayotgan ulkan valyuta mablag'lari samarasiz operatsion yoriqlar va yashirin sxemalar orqali sizib chiqa boshlagan.
Vaziyatning jiddiyligi va iqtisodiyot uchun strategik ahamiyatini hisobga olgan holda, hukumat idoralari zudlik bilan aralashishga majbur bo'ldi. Hisob palatasi tekshiruvlari davomidayoq sun'iy ravishda oshirilgan 21 milliard so'mlik asossiz debitorlik va kreditorlik qarzdorliklari qisqartirildi hamda moliyaviy hisobotlar tartibga keltirildi. Eng e'tiborli va shubhali jihati shundaki, shu paytgacha qandaydir yo'llar bilan davlat byudjetiga hisoblanmagan va yashirib kelingan 11 milliard so'mlik soliqlar aniqlanib, ular to'liq undirib olindi. Bu holat shunchaki beparvolikmi yoki moliyaviy firibgarlikning bir qismimi, degan haqli savolni tug'diradi va bu hozircha aysbergning faqatgina ko'rinib turgan qismi bo'lishi mumkin. Korxona aslida 2030 yilgacha mo'ljallangan ulkan strategiyaga ega.
Bu rejaga ko'ra unumdorlikni oshirish, zararli gazlar ajralishini kamaytirish, erkin yo'nalishli havo hududlarini yaratish va eng muhimi tranzit parvozlar jozibadorligini kuchaytirish orqali qo'shimcha daromad olish ko'zda tutilgan. Ammo qog'ozdagi chiroyli strategiyalar va kassadagi real kamomad o'rtasidagi tafovut juda katta. Bugungi kunga kelib, joriy yilning yoz oylarida Vazirlar Mahkamasi hamda Transport vazirligi monopoliyadagi qon ketishni to'xtatish va boshqaruvni sog'lomlashtirish uchun 26 banddan iborat maxsus va qat'iy qutqaruv rejasini tasdiqladi. Ushbu harakatlar rejasining asosiy o'zagi moliyaviy oqimlarni maksimal shaffoflashtirish maqsadida korxonada yagona g'aznachilik axborot tizimini zudlik bilan joriy etishdan iborat.
Shuningdek, moliya va xaridlar jarayonida manfaatlar to'qnashuvi hamda korrupsiya xavfini chuqur baholash bo'yicha qat'iy yo'l xaritasi ishlab chiqilishi belgilandi. Korxona ichida tuzilmaviy o'zgarishlar qilinib, buxgalteriya va g'aznachilik bo'limlari to'liq mustaqil nazorat organlari sifatida qayta shakllantirilmoqda. Uzaeronavigatsiya atrofida ro'y berayotgan ushbu moliyaviy inqiroz biznes olamiga juda muhim bir haqiqatni eslatib qo'yadi. Hatto mutlaq raqobatsiz bozorda ishlaydigan, osmonda uchib yurgan yuz millionlab valyutalarni avtomatik tarzda yig'ib oladigan yirik korxonalarning o'zi ham inqirozdan himoyalanmagan.
Agar tashkilot ichida zamonaviy korporativ nazorat mexanizmlari ishlamasa, boshqaruvda shaffoflik yo'qolsa, har qanday moliyaviy imperiya o'zining samarasiz xarajatlari og'irligi ostida qulashi hech gap emas.Endilikda asosiy savol ochiq qolmoqda. 2026 yil oxiriga qadar qutqaruv strategiyasi o'z mevasini berib, korxona o'zining avvalgi yuksak daromadlilik darajasini tiklay oladimi yoki qat'iy davlat auditi hamda nazorati uning doimiy hamrohiga aylanib qoladimi? Buni, albatta, yaqin kelajak ko'rsatadi. Hozircha esa O'zbekistonning cheksiz havo sarhadlarida tranzit harakati har qachongidan ham gavjum, ammo pastda, korxona ofislarida moliyaviy hisobotlar atrofidagi keskin turbulentlik hamon davom etmoqda.
