O‘zbekiston har yili kamida 35 million kubometr tabiiy gazni shunchaki havoga yo‘qotmoqda. Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan va Jahon banki tomonidan moliyalashtiriladigan yangi loyiha "O‘ztransgaz" infratuzilmasidagi mingdan ortiq avariya va qochish nuqtalarini rasman fosh qildi.
Ushbu hodisa mamlakat energetika sektoridagi chuqur strukturaviy inqirozni ko‘rsatadi. Hukumat "O‘zbekiston — 2030" strategiyasi doirasida bozor mexanizmlariga o‘tishga harakat qilayotgan bir paytda, eskirgan gaz quvurlari nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy yo‘qotishlarni, balki metan chiqindilari orqali xalqaro ekologik bosimni ham keltirib chiqarmoqda. Moliya bozorlariga chiqishga tayyorlanayotgan monopoliyaning aktivlarini qutqarish uchun Iqtisodiyot va moliya vazirligi Jahon bankidan 10,6 million dollar miqdorida maxsus grant jalb etishga majbur bo‘ldi.
Moliyaviy inyeksiyaning aniq manzili
Loyiha byudjeti qat'iy taqsimlangan bo‘lib, uning asosiy qismi — 9,6 million dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri quvurlardagi qochoqlarni bartaraf etishga yo‘naltiriladi. Institutsional salohiyatni oshirish va monitoring tizimlarini yaratish uchun 500 ming dollar ajratilgan. Yana shuncha mablag‘ loyihani boshqarish guruhi hamda xorijiy ekspertlar xizmatiga sarflanadi, jarayonni bevosita Iqtisodiyot va moliya vaziri o‘rinbosari Umid Obidxo‘jayev boshchiligidagi idoralararo ishchi guruhi muvofiqlashtiradi.
Reinvestitsiya sharti va institutsional nazorat
Jahon banki va hukumat o‘rtasida tuzilgan kelishuvning eng e'tiborli jihati mablag‘larni sarflash mexanizmidan ko‘ra, tejalgan gazdan olinadigan daromadlarni taqsimlash qoidasidadir. Yangi tartibga ko‘ra, qochoqlarni bartaraf etishdan olingan iqtisodiy foyda bevosita "O‘ztransgaz" byudjetiga shunchaki daromad sifatida kiritilmaydi, balki qat'iy ravishda maqsadli qayta investitsiya qilinishi shart. Bu mablag‘lar gazni o‘lchash, monitoring va verifikatsiya (MRV) tizimlarini joriy etishga, shuningdek, xodimlarning operatsion samaradorligini oshirishga yo‘naltiriladi.
Ushbu moliyaviy kelishuv xalqaro kreditorlarning O‘zbekiston energetika bozoriga nisbatan yondashuvi keskin o‘zgarganidan darak beradi. Endilikda xalqaro grantlar infratuzilmani saqlab qolish uchun oddiy "yordam" emas, balki davlat monopoliyalarini raqamlashtirish va moliyaviy shaffoflikka majburlash dastagi sifatida ishlatilmoqda. Gaz yo‘qotishlarini to‘xtatish orqali yuzaga keladigan real tejamkorlik "O‘ztransgaz"ning kelgusi hisobotlarida qay darajada aks etishi transmilliy investorlar uchun tarmoqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri sarmoya kiritishdan oldingi so‘nggi va eng muhim lakmus qog‘ozi bo‘lib xizmat qiladi.
