Yevropa Ittifoqining o'ta qattiq sanksiyalar halqasini yorib o'tib, qit'ada ishonchli yadroviy texnologiyalar yetkazib beruvchisi sifatidagi obro'sini saqlashga urinayotgan Rossiyaning Rosatom davlat korporatsiyasi Yaqin Sharqda kuzatilmagan muhandislik va operatsion inqirozga yuz tutdi. Misrning O'rta Yer dengizi sohilida, Qohiradan 300 kilometr shimoli-g'arbda joylashgan El-Dabaa atom elektr stansiyasi atrofida yuzaga kelgan jiddiy nizolar korporatsiyaning nafaqat texnik malakasini, balki korporativ boshqaruv madaniyatini ham shubha ostiga qo'ydi.
Asosiy muammo shundaki, Misrda fosh etilgan texnologik yoriqlar bevosita Vengriyaning Paks II loyihasi uchun to'g'ridan-to'g'ri tizimli xatar tug'diradi. Zero, har ikki mega-loyiha aynan bitta — VVER-1200 reaktor arxitekturasiga asoslangan.
Inqiroz tafsilotlari Misrning Atom elektr stansiyalari boshqarmasi joriy yilning 4-iyunida Rosatom rahbariyatiga yo'llagan maxfiy maktubi orqali fosh bo'ldi. Hujjatda aytilishicha, loyihaning texnik bajarilishi belgilangan standartlardan halokatli darajada ortda qolmoqda. Xususan, 4-energoblogning metall qoplamasi ortida aniqlangan bo'shliqlar, shuningdek, 1, 2 va 3-energobloglarning poydevor plitalaridagi yoriqlar shunchalik jiddiy bo'lganki, pudratchi ularni faqatgina bir yil ichida bartaraf etishga muvaffaq bo'lgan.
Maktubdagi eng og'ir ayblovlar qatoriga Rosatomni qasddan qilingan e'tiborsizlikda, shuningdek, "chalg'ituvchi usullar" hamda "fiktiv ishlar" orqali hisobotlarni qalbakilashtirishda ayblash kiradi. Rossiya tomoni zavod qurilishi qariyb yarimlab qolganini da'vo qilayotgan bir paytda, Misr inspektorlarining vizual ko'rigi asosiy binolar hamon yer osti qurilishi bosqichida qotib qolganini tasdiqladi.
Xavfsizlik madaniyatining qulashi
Muhandislik nuqsonlari bilan bir qatorda, obyektni boshqarish tizimi butunlay falaj holatga kelgani ma'lum bo'ldi. Ishchilarning qat'iy nazorat qilinadigan maydonga "taqiqlangan spirtli ichimliklar" kiritgani va qalbaki ruxsatnomalar orqali hududga noqonuniy kirish holatlari qayd etilgan. Bunday operatsion tartibsizlikning cho'qqisi — og'ir tan jarohati olgan (ochiq sinish) ishchini maxsus tez yordam mashinasiga emas, balki shaxsiy avtomobilga ortib, hodisani yashirishga qaratilgan harakat bo'ldi. Misr rasmiylari buni inson hayotini qasddan xavf ostiga qo'yish va "yadroviy xavfsizlik madaniyati va hisobot berish majburiyatlarini" qo'pol ravishda buzish deb baholadi.
Vengriyadagi "Paks II" qopqoni
Ushbu muhandislik xaosining asosiy qurboni Yevropa Ittifoqida bo'lishi mumkin. 2014-yilda sobiq Bosh vazir Viktor Orban tomonidan ma'qullangan va 2026-yilning fevral oyida poydevori quyilishi boshlangan Paks II loyihasi Vengriyaning elektr energiyasini dekarbonizatsiya qilish bo'yicha uzoq muddatli strategiyasining markaziy o'qidir. Biroq, Misrdagi yoriqlar sababli Vengriyaning yangi Bosh vaziri Péter Magyar hukumati Rossiya bilan kelishuvning moliyaviy barqarorligini hamda reaktorning funksional ishonchliligini qayta audit qilishga majbur bo'lmoqda.
Rosatomning 2025-yilda tayyorlangan ichki hujjatlari ham bu xavotirlarni tasdiqlaydi. Korporatsiya xulosalarida kompaniyaning shartnomaviy majburiyatlarni bajarmaslik xavfi "sezilarli darajada katta" ekanligi tan olingan bo'lib, El-Dabaa birinchi reaktorini ishga tushirish jadvali 18 oyga (2028-yil sentyabrdan 2030-yil martigacha) surilishi prognoz qilingan.
Yevropa Komissiyasi spikeri Ittifoq uchun yadroviy xavfsizlik ustuvor vazifa ekanligini hamda monitoring jarayonlari a'zo davlatlar yelkasida ekanini alohida ta'kidlagan. Ammo, agar Vengriya inshootida ham shunga o'xshash operatsion yoki tizimli nosozliklar aniqlansa, loyiha Bryussel regulyatorlari tomonidan hech ikkilanmasdan bloklanishi muqarrar.
Rosatom bu ayblovlarga nisbatan o'zining yadroviy xavfsizlikning "eng yuqori standartlari"ni saqlab kelayotganini hamda Xalqaro atom energiyasi agentligi vakillarining muntazam ishtirokini pesh qilib kelmoqda. Biroq, xususiy yozishmalardagi fosh etilgan nosozliklar Turkiya, Xitoy va umuman butun dunyo miqyosidagi investorlarning ishonchini larzaga keltirib, kompaniya portfelidagi shartnomalar qayta ko'rib chiqilishiga sabab bo'lishi aniq.
