2026-yil 1-iyul holatiga ko‘ra, O‘zbekistonning umumiy davlat qarzi 48,3 milliard dollarga yetdi. So‘nggi bir yil ichida ushbu ko‘rsatkich 4,8 milliard dollarga oshgan bo‘lsa-da, mamlakat yalpi ichki mahsulotining nominal o‘sishi hisobiga qarzning YaIMdagi ulushi **29,6 foizdan 27 foizga pasaydi.
O‘zbekiston moliya tizimining xalqaro kapital bozorlariga faol integratsiyalashuvi davlat majburiyatlari portfelining tarkibida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Ayni paytda jami qarzning mutlaq katta qismi — 40,7 milliard dollari (84%) tashqi qarz hissasiga to‘g‘ri kelsa, ichki qarz hajmi 7,6 milliard dollarni (16%) tashkil etmoqda.
Joriy qarz portfelining valyuta va kreditorlar kesimidagi tuzilmasi
O‘zbekistonning tashqi qarz portfeli asosan global rezerv valyutalarda diversifikatsiya qilingan. Tashqi majburiyatlarning eng yirik qismi — 27,4 milliard dollari AQSh dollarida jalb etilgan. Shuningdek, xalqaro portfelda:
3,9 milliard dollar ekvivalentidagi qarz — yevroda;
2,7 milliard dollar — Yaponiya iyenalarida;
2,1 milliard dollar — milliy valyuta (o‘zbek so‘mi)da chiqarilgan obligatsiyalar hisobiga;
1,5 milliard dollar — Xitoy yuanida shakllantirilgan.
Kreditorlar arxitekturasining asosiy ustuni xalqaro moliya institutlariga tayanadi. Jami tashqi qarzning 55 foizi (yoki 22,5 milliard dollari) ko‘p tomonlama rivojlanish banklari hissasiga to‘g‘ri keladi:
Jahon banki — 9,1 milliard dollar;
Osiyo taraqqiyot banki — 8,2 milliard dollar;
Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki — 2,3 milliard dollar;
Islom taraqqiyot banki — 1,2 milliard dollar.
Yana 11,45 milliard dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy davlatlarning hukumat moliya tashkilotlari tomonidan taqdim etilgan. Xususan, Xitoy banklari ulushi — 3,9 milliard dollarni, Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi va yapon tuzilmalari ulushi — 3,1 milliard dollarni, Fransiya taraqqiyot agentligi va tegishli institutlar ulushi esa 1,3 milliard dollarni tashkil etmoqda. Qolgan 6,8 milliard dollar esa xalqaro obligatsiyalar orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri institutsional xususiy investorlar hisobidan qoplangan.
Karimov davrida davlat qarzi nega deyarli bo‘lmagan?
Bugungi ochiq kreditlash siyosati fonida ko‘pchilikda tabiiy savol tug‘iladi: nima uchun birinchi prezident Islom Karimov boshqaruvi davrida O‘zbekiston xalqaro moliya bozorlaridan deyarli qarz olmagan va aholi ongida «mamlakatning mutlaqo qarzi yo‘q» degan tushuncha shakllangan?
Tarixiy va makroiqtisodiy faktlarga qaralsa, Karimov davrida davlat qarzi rasman butunlay nol bo‘lmagan, biroq u YaIMga nisbatan atigi 8–10 foiz (eng yuqori cho‘qqisida 15% gacha) atrofidagi juda past ko‘rsatkichda ushlab turilgan. Ichki davlat qarzi esa fuqarolar va banklar oldida rasman nolga teng deb tan olingan. Bunday ultrakonservativ model ortida o‘sha davrning qat'iy iqtisodiy doktrinasi yotar edi.
1. Tashqi qarzdan qochish va moliyaviy suverenitet kulti
Islom Karimov ma'muriyati xalqaro moliya institutlari — Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Jahon banki kabi tashkilotlardan yirik kreditlar olishdan ataylab bosh tortgan. Qarz bilan birga keladigan tarkibiy islohotlar talabi (valyuta bozorini liberallashtirish, narxlarni erkinlashtirish, xususiylashtirish) siyosiy jihatdan suverenitetga xavf sifatida baholangan. Vashington konsensusi shartlariga ko‘nmaslik uchun yirik tashqi qarz jalb qilinmagan.2. Qattiq byudjet nazorati va defitsitga yo‘l qo‘ymaslik
Davlat byudjeti qat'iy ma'muriy tartibda muvozanatlashtirilgan. Xarajatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri joriy daromadlarga moslashtirilgan, byudjet kamomadiga (defitsit) deyarli yo‘l qo‘yilmagan, ayrim yillarda esa hatto nominal profisit qayd etilgan. Infratuzilma yoki ijtimoiy loyihalar uchun qarz olish o‘rniga, mablag‘ yetmagan sohalarga xarajatlar shunchaki ajratilmagan.3. Iqtisodiyotning yopiqligi va xorijiy doiralar cheklovi
Tashqi investorlar va xalqaro kreditorlar uchun ichki bozor yopiq bo‘lgan. Ko‘p bosqichli konvertatsiya cheklovlari, murakkab valyuta nazorati va qat'iy ma'muriy to‘siqlar sababli chet el banklari O‘zbekistonga kredit ajratish imkoniyatiga ega emas edi.4. Xomashyo eksporti va «xavfsizlik yostig‘i»
Davlat o‘zining asosiy valyuta ehtiyojlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tabiiy resurslar eksporti orqali qoplagan. Oltin, paxta, tabiiy gaz va uran savdosidan tushgan barcha sof valyuta daromadlari davlatning maxsus zaxiralarida to‘plangan. Ushbu xomashyo tushumlari tashqi qarz olmasdan bazaviy import ehtiyojlarini moliyalashtirish uchun yetarli bo‘lgan.5. O‘z-o‘zini ta'minlash (avtarkiya) va ichki qarzning yo‘qligi
Ichki moliya bozorida aholi va tijorat banklariga davlat obligatsiyalari umuman chiqarilmagan. Davlat o‘z fuqarolari oldida qarz majburiyatlarini shakllantirmagan, ijtimoiy to‘lovlar va pensiyalar ichki zaxiralar hisobidan qat'iy qoldiq tamoyili bo‘yicha moliyalashtirilgan.Qarz olmaslik siyosati mamlakatni global moliyaviy inqirozlardan (masalan, 1998 va 2008-yillardagi zarbalardan) himoya qilgandek ko‘rinsa-da, buning iqtisodiy to‘lovi ham past bo‘lmagan: energetika va yo‘l infratuzilmasining chuqur eskirishi, xususiy sektor kapitalining yetishmovchiligi va iqtisodiy o‘sishning sekinlashishi ana shu yopiq moliyaviy modelning to‘g‘ridan-to‘g‘ri natijasi bo‘lgan edi.
